गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १० ५५१ भरमुर्वरासां दद्धि सूनो सहसो वृत्रतुरम् । १ । दिवो न तुभ्यमन्विन्द्र सत्रा- सुर्यं देवेभिर्धायि विश्वम् । अहिं यद् वृत्रमपो वव्रिवांसं हन्नृजीषिन् विष्णुणा सचानः । २ । ऋ० ६ । २० । १, २ ॥ १—(इन्द्र) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] (यः रयिः) जो धन (द्यौः न भूम) सूर्य के समान सत्तामात्र को, (शवसा) बल से (पृत्सु) सङ्ग्रामों में (अर्यः=अरेः) बैरी के (जनान्) मनुष्यों को (अभि तस्थौ) वश में करता है। (सहसः सूनो) हे बल से प्रेरणा करने वाले [शूर !] (नः) हमें (तम्) उस (सहस्रभरम्) सहस्रों पदार्थ धारण करने वाले, (उर्वरासाम्) उपजाऊ भूमि के सेवने वाले (वृत्रतुरम्) शत्रुओं के नाश करने वाले [धन] को (दद्धि) दें ॥ १ ॥ २—(इन्द्र) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] (दिवः=दिवे न) सूर्य समान (तुभ्यम्) तेरे लिये (सत्रा) सत्य से (विश्वम्) सब (असुर्यम्) असुरों का ऐश्वर्य (देवेभिः) विद्वानों करके (अनु धायि) निरन्तर धारण किया गया है । (ऋजीषिन्) हे सरल धर्म वाले ! (यत्) जब कि तूने (वृत्रम्) बैरी को, (विष्णुणा) बिजुली से (सचानः) मिले हुए [ सूर्य के समान ] (अपः) जलों को (वव्रिवांसम्) बाँटने वाले (अहिम्) मेघ को (हन्) मारा है ॥ २ ॥ कण्डिका १० ॥ देवक्षेत्रं वै षष्ठमहः। देवक्षेत्रं वा एत आगच्छन्ति, ये षष्ठमहरागच्छन्ति । न वै देवा अन्योऽन्यस्य गृहे वसन्ति, नर्तुंर्ऋतोर्गृहे वसतीत्याहुः, तद्यथायथ- मृृत्विज ऋतुयाजान् यजन्त्यसम्प्रादायम्, तद्यदृतून् कल्पयति, यथायथं जनिता। तदाहुः नर्तुंप्रैषी प्रेष्येयुर्नर्तुंप्रैषी वषट्कुर्युः, वाग्वा ऋतुप्रैषा, आप्यायते वै वाक् षष्ठेऽहनीति। यदृतुप्रैषी प्रेष्येयुः, यदृतुप्रैषी वषट्कुर्युः, वाचमेव तदाप्तां शान्तामृक्तवतीं वहरावणीमृच्छेयुः, अच्युताद्यज्ञस्य च्येवेरन्, यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः पशुभ्यो जिह्मायेयुः, तस्मादृग्भ्य एव प्रेषितव्यमृग्भेभ्योऽधि वषट्कृत्यम् । तन्न वाचमाप्तां शान्तामृक्तवतीं वहरावणीमृच्छन्ति, नाच्युताद्यज्ञस्य च्येवेरन्, यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः, पशुभ्यो जिह्मायन्ति । पारुच्छेपीरुपदधति, द्वयोः सव- नयोः पुरस्तात् प्रस्थितयाज्यानाम् । रोहितं वै नामैतच्छन्दः, यत् पारुच्छेपम् । एतेन ह वा इन्द्रः सप्त स्वर्गांल्लोकानारोहत् । आरोहति सप्त स्वर्गांल्लोकान्, य एवं वेद । तदाहुः, यत् पञ्चपद एव पञ्चमस्याह्नो रूपं, षट्पदात् षष्ठस्य, अथ कस्मात् सप्तपदात् षष्ठेऽहनि शस्यन्त इति। षड्भिरेव पदैः षष्ठमहरवाप्नुवन्ति, विच्छिद्ये¹ वै तदहः, यत् सप्तमम् । तदेव सप्तमेन पदेनाभ्यारुह्य वसन्ति, सन्त- तैस्त्र्यहैर्व्यवच्छिद्यैर्व्यन्ति, य एवं विद्वांस उपयन्ति ॥ १० ॥ कण्डिका १० ॥ षडह यज्ञ में पारुच्छेपी ऋचाओं का प्रयोग ॥ (देवक्षेत्रं वै षष्ठम् अहः) देवक्षेत्र [विद्वानों का घर] ही छठा दिन है। (देवक्षेत्रं वै एते आगच्छन्ति, ये षष्ठम् अहः आगच्छन्ति) विद्वानों के घर ही यह १. "विच्छिद्यैवैतद्" पाठोऽत्र समीचीनः ॥ सम्पा० ॥