गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)
Govinda Bhashya of Baladeva Vidyabhushana with Commentary
श्रील बलदेव विद्याभूषण (संपादक: कृष्णदास बाबा जी) द्वारा
DevanagariHindipublished647 पृष्ठ
पृष्ठ 111, कुल 647 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 111
॥ श्रीमद्ब्रह्मसूत्रेषु प्रथमाध्याये तृतीयपादः ॥ (पूर्वपक्षसङ्क्षेपः — चतुर्मुखब्रह्मणः प्रापणम्) पूर्वपक्षः — यद्यपि "स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्" इत्यत्र ब्रह्मलोकशब्देन कार्यब्रह्मलोको गृह्यते, तत्रत्यश्च ईक्ष्यमाणः पुरुषश्चतुर्मुखो ब्रह्मा एवेति प्राप्ते — सिद्धान्तः — अत्रोच्यते — ॥ सूत्रम् १३ ॥ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ॥ १।३।१३ ॥ पदच्छेदः — ईक्षतिकर्म, व्यपदेशात्, सः। पदविवरणम् — ईक्षति — दर्शनम्; तस्य कर्म — ईक्षतिकर्म (दर्शनविषयः)। व्यपदेशात् — परब्रह्मलिङ्गभूतधर्माणां कथनात्। सः — स पर एव भगवान् पुरुषोत्तमः, न तु जीवः। सूत्रार्थः — अत्र ईक्षणविषयो यः पुरुषः श्रूयते, स परब्रह्मस्वरूपः श्रीहरिरेव; कुतः? व्यपदेशात्— परब्रह्मण एव धर्मविशेषाणामत्र निरूपितत्वात्। श्रीगोविन्दभाष्यम् (श्रील बलदेव विद्याभूषण विरचितम्) — अत्र ईक्षतिकर्म पर एव भगवान्, न तु चतुर्मुखो जीवः। कुतः? व्यपदेशात्। प्रश्नोपनिषदि (५।७) हि तस्यैव परमपुरुषस्य गुणा व्यपदिश्यन्ते — "तमोङ्कारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान् यत्तच्छान्तमजरममृतमभयं परं चेति" (परं परायणञ्च)। यच्छान्तमुपशान्तसर्वविकारम्, अजरं जरारहितम्, अमृतं मरणधर्मशून्यम्, अभयं भयरहितम्, परं सर्वोत्कृष्टं परायणं परमप्राप्यञ्चेति। एते धर्माः केवलं परब्रह्मण्येव सम्भवन्ति, न तु चतुर्मुखादौ जीवे। यच्च "स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्" इति ब्रह्मलोकश्रवणम्, तत्र "निषादस्थपति"न्यायेन षष्ठीतत्पुरुषबाधेन कर्मधारयाङ्गीकारात् ब्रह्म चासौ लोकश्चेति ब्रह्मलोकः, वैकुण्ठलोको विष्णुलौक एवाभिधीयते। तस्माद् ईक्षतिकर्मभूतो यः पुरुषः, स परमेव ब्रह्मेति सिद्धम्। हिन्दी-अनुवादः — सूत्रार्थ: दर्शन का विषय (ईक्षतिकर्म) परब्रह्म परमेश्वर ही है, क्योंकि उनके असाधारण लक्षणों का वर्णन किया गया है। भाष्य-भावार्थ: प्रश्नोपनिषद् में प्रणव-उपासक जिस ईक्षणीय पुरुष को प्राप्त करता है, वह केवल चतुर्मुख ब्रह्मा नहीं, अपितु पूर्णब्रह्म पुरुषोत्तम श्रीविष्णु हैं। क्योंकि श्रुति में उन्हें "शान्तम्, अजरम्, अमृतम्, अभयम्, परम्" कहा गया है, जो केवल भगवान् के ही धर्म हैं। निषादस्थपति-न्याय से 'ब्रह्मलोक' शब्द का अर्थ भगवान् विष्णु का नित्य वैकुण्ठ-धाम ही सिद्ध होता है।
॥ अथ पञ्चमं दहराधिकरणम् ॥ (अधि. ५)
अधिकरण-परिचयः — दहर आकाशः परमेव ब्रह्म, न भूताकाशो नापि जीवः। विषय-वाक्यम् (छान्दोग्योपनिषद् ८।१।१) — "अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति।" विषय-वाक्यस्यानुवादः — "इस ब्रह्मपुर (शरीर) के भीतर जो यह छोटा कमल रूप गृह (हृदय-कमल) है, उस हृदय-कमल के भीतर जो सूक्ष्म आकाश (दहराकाश) विद्यमान है, उस अन्तःस्थित तत्त्व को खोजना चाहिए और उसी को विशेष रूप से जानने की इच्छा करनी चाहिए।" संशयः — अत्र दहराकाशशब्देन किं भूताकाशः, उत जीवः, अथवा परं ब्रह्मैवोच्यते इति संशयः।