भारतकोश
गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

Govinda Bhashya of Baladeva Vidyabhushana with Commentary

श्रील बलदेव विद्याभूषण (संपादक: कृष्णदास बाबा जी) द्वारा

DevanagariHindipublished647 पृष्ठ

पृष्ठ 131, कुल 647 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 131

॥ ब्रह्मसूत्र गोविन्दभाष्यम् ॥ ॥ प्रथमाध्याये तृतीयः पादः ॥ ॥ अपशूद्राधिकरणम् (९) ॥ (छान्दोग्योपनिषदि—जानश्रुतेः पौत्रायणस्य आख्यायिकायां रैक्वसंवादः) श्रुति-सन्दर्भः— तमु ह परः प्रत्युवाच— अह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिस्तु मह्यम् (तमाजहारेमाः शूद्रानेनैव मुखेनालापयिष्यथाः) इति। हिन्दी अनुवाद: और रथ इत्यादि सहित जानश्रुति के पुनः आने पर तथा गाय, हार, रथ और अपनी कन्या समर्पित करने पर रैक्व ने कहा—"अरे शूद्र! यह सब तेरे पास ही रहे, इस मुख (गौ आदि उपहार या कन्या) द्वारा ही तू मुझे बोलने के लिए प्रेरित करेगा।" इसके पश्चात् रैक्व ने जानश्रुति को संवर्ग-विद्या का उपदेश दिया। संशयः— किं शूद्रस्य ब्रह्मविद्यायाम् (वेदाध्ययने) अधिकारोऽस्ति न वा? संशय (हिन्दी): क्या शूद्र का ब्रह्मविद्या अथवा वैदिक ज्ञान के अध्ययन में अधिकार है अथवा नहीं? पूर्वपक्षः— शूद्रस्याप्यधिकारोऽस्ति; कुतः? १. 'मनुष्याणामधिकारः' इति सामान्यवचनात् सर्वेषां सम्भवात्, २. शूद्रस्यापि विद्याध्ययने सामर्थ्यस्य विद्यमानत्वात्, ३. संवर्गविद्यायां जानश्रुतिं प्रति 'शूद्र' इति श्रुत्या सम्बोधनात् शूद्रस्याप्यध्ययनाधिकारस्य सूचकत्वात्, ४. पुराणादिषु च विदुर-धर्मव्याधप्रभृतीनां शूद्राणां ब्रह्मज्ञानित्वेन प्रसिद्धत्वाच्च शूद्रस्याधिकारोऽस्ति। सिद्धान्तः— अत्रोच्यते— सूत्रम् ३४: शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ पदच्छेदः एवं पदार्थः— शुक् — शोकः (दुःखम्); अस्य — अस्य जानश्रुतेः; तदनादरश्रवणात् — तस्मात् हंसानां सकाशात् आत्मनोऽनादरवचनस्य श्रवणात्; तदाद्रवणात् — तदा (तस्मिन्नेव काले) रैक्वम् प्रति आद्रवणात् (गमनात्); सूच्यते — 'शूद्र' शब्देन गम्यते (लक्ष्यते); हि — यस्मात् (हेतौ)। सूत्रार्थ (हिन्दी): हंसों के अनादरसूचक वचन सुनने से जानश्रुति को शोक उत्पन्न हुआ और उस शोक के कारण वह रैक्व के समीप दौड़ा (गया), इसी बात को सूचित करने के लिए रैक्व ऋषि ने उसे 'शूद्र' (शुचा आद्रवतीति शूद्रः) कहकर सम्बोधित किया; जात्या शूद्र होने के कारण नहीं। श्रील बलदेवविद्याभूषणविरचितं गोविन्दभाष्यम् एवं व्याख्या— पूर्वसूत्रात् (२८ सूत्रात्) 'न' इत्यनुवर्तते। शूद्रस्य ब्रह्मविद्यायां नाधिकार इति प्रतिज्ञायते। कस्माद्धेतोः? 'हि' यस्मात् कारणात्। ब्रह्मज्ञानेनाऽसम्पन्नः जानश्रुतिः पौत्रायणः हंसानाम् अनादरसूचकं वाक्यं— "कमु वरमेनमेतत् सन्तं सयुग्वानमिव रैक्वमात्थ" (छान्दोग्य ४।१।३) (अर्थात् इस जानश्रुति को उस महान् सयुग्वा रैक्व के समान श्रेष्ठ कैसे कह रहे हो?) इति श्रुत्वा शोकाविष्टो जातः। 'शुक्' (शोकः) अस्य सञ्जाता, 'द्रु' (द्रवति—तदभिमुखं धावति) इति व्युत्पत्त्या असौ शोकेन द्रुतवान्, अत एव रैक्वर्षिः स्वस्य सर्वज्ञत्वं प्रदर्शयन् तं 'शूद्र' इति शब्देन सम्बोधितवान्। अतः अत्र 'शूद्र' शब्दः चतुर्थवर्णस्य वाचकः न भवति, अपि तु शोकाकुलस्य गन्तुः वाचकः। अवतरणिका (अग्रिमसूत्राय): ननु यदि जानश्रुतिः जात्या शूद्रो न भवति, तर्हि कस्य वर्णस्य सः? इत्यस्याः शङ्कायाः समाधानायोच्यते— सूत्रम् ३५: क्षत्रियत्वगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥ ३५ ॥