भारतकोश
गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

Govinda Bhashya of Baladeva Vidyabhushana with Commentary

श्रील बलदेव विद्याभूषण (संपादक: कृष्णदास बाबा जी) द्वारा

DevanagariHindipublished647 पृष्ठ

पृष्ठ 137, कुल 647 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 137

॥ अथ दशमम् आकाशाधिकरणम् ॥ (विषयः—छान्दोग्योपनिषदः ८.१४.१ मन्त्रे 'आकाश' शब्दः परब्रह्मपरः) श्रील-बलदेव-विद्याभूषण-विरचित-गोविन्दभाष्यस्य भूमिका— [श्रुति-विषयवाक्यम्] छान्दोग्योपनिषदि (८।१४।१) श्रूयते— "आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा" इति। (अर्थात्—आकाश ही निश्चयपूर्वक नाम और रूप का निर्वहन करने वाला है। वे दोनों जिसके मध्य में हैं, वह ब्रह्म है, वह अमृत है, वही आत्मा है।) [संशयः] संशयः—किमिहाकाश-शब्देन संसार-बन्ध-विमुक्तो जीवोऽभिधीयते, उत परब्रह्म पुरुषोत्तम इति? (संशय—क्या यहाँ 'आकाश' शब्द से जन्म-मृत्यु रूप बन्धन से मुक्त जीव का ग्रहण है, अथवा परमपुरुषोत्तम भगवान् का?) [पूर्वपक्षः] पूर्वपक्षः—"अश्व इव रोमाणि विधूय पापम्" इति पूर्ववाक्ये पापनिवृत्तिपूर्वकं मुक्तजीवस्यैव प्रकृतत्वात्, 'आकाश' शब्देनापि मुक्तजीव एव ग्राह्यः। "ते यदन्तरा" इति वाक्येन नाम-रूपास्पृष्टत्वं प्रतिपाद्यते, यत्तु मुक्तजीवे सम्यक् संगच्छते। तथा च "नामरूपयोर्निर्वहिता" इति पूर्वतन-संसार्यवस्थायामपि जीवस्य संभवति। 'आकाश' शब्दश्चात्र दीप्ति-प्रकाश-वाचित्वेन मुक्तस्यैव द्योतकः। "तद्ब्रह्म तदमृतम्" इत्यादयश्च गुणाः मुक्तजीवेनैव प्राप्यन्ते। तस्माद् अत्र 'आकाश' शब्देन मुक्तजीव एव ग्राह्य इति पूर्वपक्षे प्राप्ते— [सिद्धान्तः] सिद्धान्तः—अत्रोच्यते समाधानम्— ॥ ब्रह्मसूत्रम् ४१ ॥ आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥ १।३।४१ ॥ [पदच्छेदः] आकाशः (प्रथमान्तम्), अर्थान्तरत्वादि-व्यपदेशात् (पञ्चम्यन्तम्)। [पदार्थः] आकाशः = 'आकाश' शब्दवाच्यः परमेश्वरः (परब्रह्म)। अर्थान्तरत्वादि-व्यपदेशात् = अर्थान्तरत्वम् (मुक्तजीवाद् भिन्नत्वम्), आदिशब्दात् नामरूपनिर्वोढृत्वम्—तयोः व्यपदेशात् (शास्त्रात् प्रतिपादनात्)। [सूत्रार्थः / हिन्दी-अनुवादः] यहाँ 'आकाश' शब्द परब्रह्म पुरुषोत्तम का ही वाचक है, क्योंकि उसका मुक्त जीव से भिन्न (अर्थान्तर) रूप में तथा नाम-रूप के निर्वाहक आदि के रूप में स्पष्ट व्यपदेश (प्रतिपादन) किया गया है। [श्रील-बलदेव-विद्याभूषण-विरचित-गोविन्दभाष्य-तात्पर्यम्] न ह्यत्र मुक्तजीवस्याकाश-शब्देन ग्रहणं संभवति; यतो हि परमात्मा मुक्तजीवादर्थान्तरत्वेन (सर्वथा भिन्नत्वेन) व्यपदिश्यते। नाम-रूपयोर्निर्वहणं तु केवलं जगत्कर्तुः परब्रह्मण एव सामर्थ्यम्, न तु जीवस्य। "तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा" इति च मुख्यया वृत्त्या परब्रह्मणि श्रीहरौ एवोपपद्यते। अतः छान्दोग्योपनिषदः अस्मिन् वाक्ये 'आकाश' शब्दः परब्रह्म परमात्मा ही सिद्ध होता है।