गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

अत्र "आकाश" शब्दः परमपुरुषः परमात्मा एव, न तु मुक्तजीवः। कुतः? यतः सूत्रं वदति—"अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात्" (ब्रह्मसूत्र १.३.४१)। (अर्थात् अत्र वर्णितः "आकाशः" मुक्तजीवाद् भिन्नतयोक्तः, अन्यानि च कारणानि सन्ति)। अस्यार्थः अयम्—मुक्तजीवः नाम-रूपयोः कर्ता भवितुं न शक्नोति, अतः अत्र "आकाशः" जीवाद् भिन्नः कश्चिद् एव भवितुमर्हति। यदा जीवः संसारे बद्धः भवति, तदा स स्वपूर्वकर्माधीनो भूत्वा विविधानि नामानि रूपाणि च प्राप्नोति। स्वयमेव तु स एतानि नाम-रूपाणि स्रष्टुं समर्थः न भवति। यदा च जीवः मुक्तः भवति, तदापि स जगद्व्यापारे न प्रभवति, यथा अग्रे सूत्रे (४.४.१७) "जगद्व्यापारवर्जम्" इति वक्ष्यते। परमेश्वरस्तु श्रुतिषु जगत्स्रष्टृत्वेनैव प्रसिद्धः अस्ति। छान्दोग्योपनिषदि (६.३.२) अतः एवोक्तम्—"अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" (जीवेन सह प्रविश्य अहं नाम-रूपयोः व्याकरणं करिष्यामि इति)। एतेभ्यः सर्वेभ्यः हेतुभ्यः अत्र "आकाश" शब्देन परमपुरुषः परमात्मा एव विज्ञेयः। सूत्रे "आदि" शब्दः उपनिषद्वाक्ये "ब्रह्म" (बृहत्त्वानन्तत्वगुणविशिष्टम्) इति पदं निर्दिशति। एतत् पदं मुक्तजीवं न निर्देष्टुं शक्नोति, यद्यपि परमेश्वरस्य कृते इदं स्वाभाविकमेव वर्तते। अतः अत्र "आकाश" शब्दः सर्वव्यापकं परमात्मानमेव बोधयति। यस्माद् एतादृशं लक्षणं केवलं परमेश्वरे एव सङ्गच्छते, तस्मात् सिद्धम् यद् अत्र "आकाश" शब्दवाच्यः परमेश्वरः एव। अधिकरणम् ११ : सुषुप्त्युत्क्रान्त्यधिकरणम् सुषुप्तिकाले उत्क्रान्तिकालयोश्च बद्ध-मुक्तजीवाद् परमेश्वरस्य भेदप्रतिपादनम् श्रीमद्-बलदेव-विद्याभूषण-विरचितम् भाष्यम् (गोविन्दभाष्यम्) पूर्वपक्षः—अस्तु नाम। तथापि मुक्तजीवस्य परमेश्वराद् भेदः नाङ्गीकर्तुं शक्यते। यतो हि श्रुतौ अभेदस्यैव प्रबलानि प्रमाणानि दृश्यन्ते। तथाहि बृहदारण्यकोपनिषदि (४.३.७) पठ्यते— कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः स समानः सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति "कतमः आत्मा? यः अयं प्राणेषु मध्ये विज्ञानमयः, हृदये अन्तर्ज्योतिःस्वरूपः पुरुषः। स सर्वदा एकरूपः समानः सन्नेव उभयोः लोकयोः अनुसञ्चरति।"