गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

॥ श्रीमद्ब्रह्मसूत्रम् — द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः ॥ अधिकरणम् — प्राणेन्द्रियभेदाधिकरणम् (श्रेष्ठाधिकरणम्) [पूर्वपक्षः] ननु मुख्यप्राणः इन्द्रियं न भवति इति यदुक्तं तन्नोपपद्यते। अत्र कश्चित् पूर्वपक्षी आक्षिपति—किं बृहदारण्यकोपनिषदि (१.५.२१) नैवं श्रूयते— श्रुतिः — «हन्तास्यैव सर्वे रूपमस्यामेत्येतस्यैव सर्वे रूपमभवन्» इति। श्रुत्यर्थः (हिन्दी) — "इन्द्रियों ने विचार किया कि हम सब इस मुख्य प्राण का ही रूप धारण करें; अतः वे सब उसी मुख्य प्राण का रूप हो गईं।" पूर्वपक्षयुक्तिः — गौणप्राणाः (नेत्रादीनि) इन्द्रियाणि सन्ति, ते च मुख्यप्राणस्यैव वृत्तयः सन्ति। यतः शाखाप्राणाः मुख्यप्राणस्यैव स्वरूपाणि सन्ति, अतः मुख्यप्राणस्यापि इन्द्रियत्वमेव सिद्धं भवति। तर्हि कथं मुख्यप्राणः इन्द्रियं न भवति इति उच्यते? अस्याः शङ्कायाः निराकरणाय सूत्रकारः श्रीभगवान् बादरायणः प्रत्युत्तरं ददाति— सूत्रम् १८ — भेदश्रुतेः ॥ १८ ॥ पदच्छेदः — भेद-श्रुतेः (पञ्चम्येकवचनान्तम्)। पदार्थः — भेद — पृथक्त्वम् (इन्द्रियेभ्यः प्राणस्य पार्थक्यम्); श्रुतेः — श्रुतिप्रमाणात्, श्रुतिवचनात्। सूत्रार्थः (हिन्दी) — श्रुति में मुख्य प्राण और इन्द्रियों का पृथक् रूप से कथन (भेद-श्रवण) होने के कारण मुख्य प्राण इन्द्रिय नहीं है। [सिद्धान्तः — श्रील बलदेव विद्याभूषण विरचितं श्रीगोविन्दभाष्यम्] भाष्यम् — मुण्डकोपनिषदि (२.१.३) हि श्रूयते— श्रुतिः — «एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च» इति। श्रुत्यर्थः (हिन्दी) — "परमपुरुष श्रीभगवान् से मुख्य प्राण, मन और समस्त इन्द्रियाँ उत्पन्न होती हैं।" अत्र वाक्ये सर्वेन्द्रियेभ्यः पृथक्कृत्य मुख्यप्राणस्य निर्देशः कृतः। अतः इन्द्रियेभ्यः पृथङ्निर्देशात् मुख्यप्राणः इन्द्रियभिन्न एवेति सिद्धान्तः। [शङ्का एवं समाधानम्] शङ्का — ननु अस्मिन्नेव श्रुतिवाक्ये मनसोऽपि इन्द्रियेभ्यः पृथक् निर्देशः कृतः, तर्हि मनसोऽपि अनिन्द्रियत्वं स्यात्? समाधानम् — नैतद् युक्तम्, यतः श्रीमद्भगवद्गीतायाम् (१५.७) भगवता स्पष्टमुक्तम्— स्मृतिः — «मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति» इति वचनेन मनसः इन्द्रियत्वं साक्षात् प्रतिपादितम्। अतः मनसः इन्द्रियत्वे सत्यपि मुख्यप्राणस्य कुत्रापि इन्द्रियत्वेन पाठो नास्ति; तस्मात् मुख्यप्राणः इन्द्रियेभ्यो भिन्न एवेति निश्चितम्।