गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

विषयः — श्रुतिशास्त्रेषु प्रतिपादितं यत् परब्रह्म परमपुरुषः आनन्दमयः अस्ति, तस्य शिरः प्रभृत्यवयवाः अपि दिव्यपरमानन्दस्वरूपाः सन्ति। तैत्तिरीयोपनिषदि (२.५.१) उक्तम् — श्रुतिः — «तस्य प्रियमेव शिरः» हिन्दी-अनुवादः — "परमपुरुषः भगवान् पक्षिरूपेण कल्पितः, यस्य प्रियमेव मस्तकम् अस्ति।" संशयः — किं भगवतः एते प्रियशिरस्त्वादि-धर्माः सर्वासु उपासनासु अनुचिन्तनीयाः, अथवा न अनुचिन्तनीयाः? पूर्वपक्षः — पूर्वस्मिन् अधिकरणे सिद्धं यत् आनन्दादयः ब्रह्मधर्माः सर्वविद्यासु उपसंहर्तव्याः। तैत्तिरीयोपनिषदि प्रतिपादितं 'प्रियम्' अपि आनन्दादभिन्नमेव, अतः प्रियशिरस्त्वादि-धर्माः अपि सर्वासु भगवदुपासनासु संगृह्येरन्। सिद्धान्तः — अस्य परिहारार्थं सूत्रकारः भगवान् बादरायणः आह — सूत्रम् १३ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे ॥ १३ ॥ पदविभागः एवं पदार्थः — प्रिय — सुखम्, आनन्दः ; शिरः — मस्तकम् ; त्वादि — शिरस्त्व-प्रभृतयः धर्माः ; अप्राप्तिः — सर्वासु उपासनासु अननुवृत्तिः (न उपसंहारः) ; उपचय-अपचयौ — वृद्धिः ह्रासः च ; हि — यतः ; भेदे — अङ्गाङ्गिभेदे अथवा अवयवभेदे सति ॥ सूत्रार्थः (हिन्दी अनुवाद) — प्रियशिरस्त्वादि-धर्माणां सर्वविद्यासु उपसंहारो न भवति, यतो हि अवयवभेदे सति उपचयः (वृद्धिः) अपचयः (ह्रासः) च प्रसज्येत। श्रील-बलदेव-विद्याभूषण-विरचित-गोविन्दभाष्यस्य तात्पर्यम् — भगवतः शिरः प्रियस्वरूपम्, दक्षिणपक्षः मोदः, उत्तरपक्षः प्रमोदः इत्यादयः रूपाः सर्वासु उपासनासु न उपसंहर्तव्याः। सच्चिदानन्दघनः श्रीभगवान् विष्णुः वस्तुतः नराकार-स्वरूपः अस्ति, न तु पक्षिस्वरूपः (यथा तैत्तिरीयोपनिषदः अस्मिन् प्रकरणे रूपकत्वेन कथितम्)। अपि च, तैत्तिरीयोपनिषदि वर्णितः अयं पक्षि-सङ्कल्पः केवलं बुद्धेः सुगमावबोधाय कल्पितः, न तु परमार्थतः ब्रह्मणः स्वरूपभेदः।