भारतकोश
गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

Govinda Bhashya of Baladeva Vidyabhushana with Commentary

श्रील बलदेव विद्याभूषण (संपादक: कृष्णदास बाबा जी) द्वारा

DevanagariHindipublished647 पृष्ठ

पृष्ठ 591, कुल 647 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 591

॥ अथ अष्टमं शताधिकनाड्यधिकरणम् ॥ (श्रीलबलदेवविद्याभूषणविरचितं गोविन्दभाष्यम्) अवतरणिका: इदानीं विदुष उत्क्रान्तौ कश्चिद् विशेषो निरूप्यते। छान्दोग्योपनिषदि (८.६.६) तथा कठोपनिषदि (६.१६) श्रूयते— "शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका। तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति॥" इति। अविद्वांसः शतनाडीभिर्निष्क्रामन्ति, विद्वांस्तु एकोत्तरशततम्या मूर्धन्यनाड्या निष्क्रामतीत्युक्तम्। संशयः: किं नाडीविशेषाश्रयणेन विदुष उत्क्रान्तिनियमो घटते, न वा? पूर्वपक्षः: नाडीनां बहुत्वात् सौक्ष्म्याच्च दुर्लक्ष्यत्वाज्जीवेन विवेक्तुमशक्यत्वात् नायं नियमो घटते। केवलम् ऊर्ध्वगमनमेवामृतत्वहेतुः, न तु नाडीविशेषः— "तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति" इति श्रुतेः। तस्मात् शरीरान्निष्क्रमणसमये कया नाड्या जीवो निर्गच्छतीत्यत्रानियमः। सिद्धान्तः: अस्य समाधानमाह भगवान् सूत्रकारः— सूत्रम् १७: तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॥ १७ ॥ पदच्छेदः एवं पदार्थः: • तत् — तस्य (विदुषः)। • ओकः — ओकः (आश्रयस्थानं हृदयम्)। • अग्र-ज्वलनम् — अग्रस्य (नाडीमुखस्य) ज्वलनं (प्रदीपनम्)। • तत्-प्रकाशित-द्वारः — तेन ज्वलनेन प्रकाशितं निष्क्रमणद्वारं यस्य सः। • विद्या-सामर्थ्यात् — भगवदुपासनायाः प्रभावात्। • तत्-शेष-गति-अनुस्मृति-योगात् — तस्या विद्याया अङ्गभूताया गतेः (मूर्धन्यनाडीमार्गस्य) अनुस्मरणयोगात्। • च — तथा। • हार्द-अनुगृहीतः — हृदिस्थेन परमात्मना अनुकम्पितः। • शताधिकया — शतादधिकया एकोत्तरशततम्या (सुषुम्नानाड्या निष्क्रामति)। हिन्दी व्याख्या: उत्क्रमण के समय ज्ञानी के आश्रयभूत हृदय का अग्रभाग प्रकाशित हो उठता है। उस ईश्वरीय प्रकाश से जिसके निष्क्रमण का द्वार आलोकित हो गया है, ऐसा वह ज्ञानी अपनी विद्या (उपासना) के सामर्थ्य से, तथा विद्या के अङ्गभूत देवयान-मार्ग के निरन्तर अनुस्मरण के प्रभाव से, और हृदयस्थित अन्तर्यामी परमेश्वर की विशेष कृपा (अनुग्रह) पाकर, सौ से अधिक अर्थात् एक सौ एकवीं मूर्धन्य (सुषुम्ना) नाड़ी द्वारा ही देह से प्रस्थान करता है।