भारतकोश
विस्तृत हरिवंश पुराण (हरिवंशपर्व, विष्णुपर्व व भविष्यपर्व सहित)

विस्तृत हरिवंश पुराण (हरिवंशपर्व, विष्णुपर्व व भविष्यपर्व सहित)

Harivamsha Purana Hindi

महर्षि वेदव्यास द्वारा

स्रोत: Harivamsha Purana Complete (Mahabharata Supplement) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,169 पृष्ठ

पृष्ठ 327, कुल 1169 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 327

विष्णुपर्व ] १ सप्तविंशोऽध्यायः ३०५ शस्त्रागारात्से निकलकर दोनों भाई ब्रजसे आये हुए गोपों- 'उस बालकने उस विशाल धनुषको लोहयन्त्रकी भाँति के निकट चले गये। इधर आयुधोंकी रक्षा करनेवाला वह बलात् हाथमें लेकर वेगपूर्वक उसपर प्रत्यञ्चा चढ़ायी और सिपाही मन-ही-मन घबरा उठा और बड़े वेगसे राजदरवारकी खेल-खेलमें ही उसे झुकाना आरम्भ किया॥ ५६॥ ओर चल दिया। राजाके निकट जाकर कौएकी तरह आकृष्यमाणं तत् तेन विव्राणं बाहुशालिना । चकित हो लम्बी साँस खींचता हुआ वह इस प्रकार मुष्टिदेशे विकूजित्वा द्विधाभूतमभज्यत ॥ ५७ ॥ बोला—॥ ५०३ ॥ 'उस बाहुशाली वीरके खींचनेपर वह बाणरहित धनुष श्रूयतां मम विज्ञाप्यमाश्चर्यं धनुषो गृहे ॥ ५१ ॥ मुट्ठी पकड़नेकी जगहसे धड़ाकेके साथ टूटकर दो टूक हो निर्वृत्तमस्मिन् काले यज्जगतः सम्भ्रमोपमम् । गया ॥ ५७ ॥ 'महाराज ! मैं जो बात बताना चाहता हूँ, उसे ध्यान ततः प्रचलिता भूमिनैंव भाति च भास्करः । देकर सुनिये । इस समय धनुष-शालामें एक आश्चर्यजनक धनुषो भङ्गनादेन भ्रमतीव नभस्तलम् ॥ ५८ ॥ घटना घटित हुई है, जो सम्पूर्ण जगत्‌के प्रलयकी भाँति प्रतीत 'धनुष टूटनेकी आवाजसे धरती हिलने लगी, सूर्यकी होती है ॥ ५१३ ॥ प्रभा फीकी पड़ गयी और आकाश घूमता-सा प्रतीत नरौ कस्याप्यसदृशौ शिखाचिततमूर्द्धजौ ॥ ५२ ॥ होने लगा ॥ ५८ ॥ नीलपीताम्बरधरौ पीतश्वेतानुलेपनौ । तदद्भुतं महत् दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः । तावन्तःपुरमज्ञातौ प्रविष्टौ कामवेषिणौ ॥ ५३ ॥ भयाद् भयदशत्रुभ्यस्तदिहाख्यातुमागतः ॥ ५९ ॥ 'वहाँ दो मनुष्य आये थे, जिनकी तुलना किसीसे भी 'वह महान् अद्भुत दृश्य देखकर मैं अत्यन्त विस्मयमें नहीं हो सकती। उनके मस्तकके सभी बाल शिखा (चोटी) के पड़ गया और भयदायक शत्रुओंकी ओरसे भय प्राप्त होनेकी समान बड़े-बड़े थे। एकने नील वस्त्र पहन रखा था और दूसरे- आशङ्कासे आपको यह समाचार बतानेके लिये यहाँ आ ने पीला। एकके अङ्गोंमें पीला अङ्गराग था, तो दूसरेके अङ्गों- गया ॥ ५९ ॥ में श्वेत। वे दोनों इच्छानुसार वेष धारण करनेमे कुशल थे, न जानामि महाराज कौ तावमितविक्रमौ । सहसा अन्तःपुरमे घुस आये और किसीको पता न चला॥५२-५३ एकः कैलाससंकाश एकोऽञ्जनगिरिप्रभः ॥ ६० ॥ देवपुत्रोपमौ वीरौ बालाविब हुताशनौ । 'महाराज ! मैं नहीं जानता, वे दोनों अमित पराक्रमी स्थितौ धनुर्गृहे सौम्यौ सहसा खादिवागतौ । वीर कौन थे ? उनमेंसे एक तो कैलासपर्वतके समान श्वेत- मया दृष्टौ परित्यक्तं रुचिराच्छादनस्रजौ ॥ ५४ ॥ वर्णका था और दूसरा अञ्जनगिरिके समान श्याम ॥ ६० ॥ 'वे दोनों वीर देवकुमारोंके समान प्रतीत होते थे। उनकी स तु तच्चापरत्नं वै भङ्क्त्वा स्तम्भमिव द्विपः । आकृति बड़ी सौम्य थी। उन्हें देखकर ऐसा जान पड़ता था, निष्पपातानिलगतिः सानुगोऽमितविक्रमः । मानो बालरूपधारी अग्नि सहसा आकाशसे आकर धनुषशाला- अगमत्तं द्विधा कृत्वा न जाने कोऽप्यसौ नृप ॥ ६१॥ में खड़े हो गये हों। उन दोनोंके वस्त्र और पुष्पहार बड़े 'हाथी बाँधनेके खम्भेकी भाँति अत्यन्त सुदृढ़ उस सुन्दर थे। मैंने उनको स्पष्टरूपसे देखा है ॥५४॥ धनुषरत्नको तोड़कर वह अमित पराक्रमी वीर अपने सहायकके तयोरेकस्तु पद्माक्षः श्यामः पीताम्बरस्रजः । साथ ही वायुके समान तीव्रगतिका आश्रय ले वहाँसे जग्राह तद् धनूरत्नं दुर्ग्राह्यं दैवतैरपि ॥ ५५ ॥ निकल गया। नरेश्वर ! न जाने वह कौन था, जो धनुषके 'उनमेंसे एककी आँखें कमलके समान सुन्दर थीं, शरीर- दो टुकड़े करके चला गया' ॥ ६१ ॥ का वर्ण श्याम था। उसके वस्त्र और हार पीले रंगके थे। जिसे श्रुत्वैव धनुषो भङ्गं कंसो विदितविस्तरः । हाथमें लेना देवताओंके लिये भी कठिन है, उसी धनुषरत्नको विसर्जयायुधपालं वै प्रविवेश गृहोत्तमम् ॥ ६२ ॥ उस श्यामसुन्दर वीरने अनायास ही उठा लिया ॥ ५५ ॥ कंसको सब बातें विस्तारपूर्वक विदित थीं। उसने धनुष- तत् स बालो महच्चापं बलाद् यन्त्रमिवायसम् । भङ्गका समाचार सुनते ही शस्त्ररक्षकको विदा कर दिया और आरोपयित्वा वेगेन नामयामास लीलया ॥ ५६ ॥ स्वयं अपने उत्तम भवनमें प्रवेश किया ॥ ६२ ॥ इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वणि कंसधनुर्भङ्गे सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत विष्णुपर्वमें कंसके धनुषका भङ्गविषयक सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २७ ॥