हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)
Harshacharitam of Banabhatta with Sanskrit & Hindi Commentary
महाकवि बाणभट्ट / पं. जगन्नाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 119, कुल 506 में से
संदर्भ में पढ़ें७४ | हर्षचरितम् नमोक्षमकरोत्प्रतपन्नुष्णसमयः। स्वयमृतुराजस्याभिषेकार्द्राश्चामरकलापा इवागृह्यन्त कामिनीचिकुरचयाः कुसुमायुधेन, हिमदग्धसकलकमलिनी- कोपेनेव हिमालयाभिमुखीं यात्रामदादंशुमाली। अथ ललाटंतपे तपति तपने चन्दनलिखितललाटिकापुण्ड्रकैरलकची- रचीवरसंवीतैः स्वेदोदबिन्दुमुक्ताक्षवलयवाहिभिर्दिनकराराधननियमा इवागृह्यन्त ललनाललाटेन्दुद्युतिभिः। चन्दनधूसराभिरसूर्यंपश्याभिः कुमु- दिनीभिरिव दिवसमसुप्यत सुन्दरीभिः। निद्रालसा रत्नालोकमपि नास- हन्तः दृशः, किमुत जरठमातपम्। अशिशिरसमयेन चक्रवाकमिथुना- स्वयंशब्दः । अभिषेकः स्नानम् । अन्यत्र, - मङ्गलजलपातनं तत्संपर्कवशाच्चार्द्रत्वम् । चिकुराः केशाः । ते हि तदा स्नानाद्र्रतया संयमनास्रुन्दरतया विशेषतः शृङ्गार- मुदीपयन्ति। तथा च महाकवेः कालिदासस्य- 'स्नानाद्र्रमुक्तेष्वनुधूपवासं विन्य- स्तसायंतनमल्लिकेषु । कामो वसन्तात्ययमन्दवीर्यः केशेषु लेभे रतिमङ्गनानाम्' ॥ यथा वा राजशेखरस्य- 'तदा ते स्नातानां दरदलितमल्लीमुकुरिणाम्' इत्यादि । हिमाभिप्राये च हिमालयग्रहणम् । अंशुन्मलति धारयतीत्यनेन हिमं प्रतिभवन्- शीतलत्वमस्योच्यते । ललाटं तपतीति ललाटंतपः इति खश् । खरतर इत्यर्थः । ललाटेऽलंकारो ललाटिका । 'कर्णललाटात्कनलंकारे' । ललाटिकैव पुण्ड्रकं तिलकमिति सर्वत्र रूप- कम् । संवीतैः प्रावृतैः । चन्दनेन च तद्भूधूसराः । असूर्यं पश्याभिरिति । आतपासहिष्णु तया । अन्यत्र, - स्वभावात् । दिवसं सुप्यत इति द्रव्यकर्मणि लादि- विधानात्कर्मणि द्वितीयेव । भावे लः । यदा तु कर्माप्याख्याततया विवक्ष्यते तदा दिवसः सुप्यत इति भाष्यमिति निर्णीतम् । स्वापो निद्रा, मुकुलता च । जरठं कठोरम् । यतो ग्रीष्मेण तनुकृता अत आह-चक्रवाकेत्यादि । रात्री किल बन्दियों को छोड़ता है। ऋतुराज वसन्त के अभिषेक द्वारा आर्द्र हुए सुन्दरियों के चामर- कलाप के समान केशपाश में कुसुमायुध कामदेव ने साक्षात् निवास किया। सूर्य ने मानों हिम के कारण जली-कटी समस्त कमलिनियों के कोप से हिमालय की ओर यात्रा की। अब सूर्य का ताप तीखा हो गया। कमलिनियों के ललाट रूपी चन्द्रमा चन्दन के तिलक लगा, बालों के वस्त्रखण्ड पहन और पसीना के कणों की मुक्ता से बनी जपमालिका धारण कर सूर्य की नियमित रूप से उपासना करने लगे। चन्दन के लेप से धूसर वर्ण वाली सुन्दरियाँ कुमुदिनियों के समान सूर्यातप के न सहन करने से दिन में ही शयन करने लगीं। निद्रा से अलसाई हुई आँखें रत्नों के तेज को भी नहीं सहन कर सकती थीं, कठोर आतप की तो बात ही क्या ? ग्रीष्मकाल में चक्रवाक पक्षियों के जोड़ों से अभि-