भारतकोश
हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

Harshacharitam of Banabhatta with Sanskrit & Hindi Commentary

महाकवि बाणभट्ट / पं. जगन्नाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished506 पृष्ठ

पृष्ठ 124, कुल 506 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 124

द्वितीय उच्छ्वासः ७६ सूचीशखैः, जिह्वाला इव वैश्वानरशिखाभिः, उत्सर्पत्सर्पकञ्चुकैश्चूडाला इव ब्रह्मस्तम्भरसाभ्यवहरणाय कवलग्रहमिबोष्णैः कमलवनमधुभिरभ्य- स्यन्तः सकलसलिलोच्छोषणघर्मघोषणाघोरपटहैरिव शुष्कवेणुवनास्फो- टनपटुरवैस्त्रिभुवनबिभीषिकामुद्भावयन्तः, च्युतचपलचाषपक्षश्रेणीशारि- तसृतयः, त्विषिन्मन्मयूखलतालातप्लोषकल्माषवपुष इव स्फुटितगुञ्जाफल- स्फुलिङ्गाङ्गारारङ्गिताङ्गाः, गिरिगुहागम्भीरझांकारभीषणभ्रान्तयः, भुवनभ- दद्रुयुक्ता भवन्ति । शिरालाः प्रकटस्नायवः । उन्मत्ता अपि कृशत्वाच्छिराला भवन्ति । वेणी पङ्किः । शिरासादृश्यप्रतिपादनाय वेणीपदम् । श्मश्रुः कूर्चः । शुकाः किंशारवः । उन्मत्ता अपि केशवपनाभावादीर्घश्मश्रवः । दंष्ट्रा बहिर्निर्गता दन्ताः । शललः श्वावित् । सूची दीर्घकण्टकरूपाणि रोमाणि, अन्ये तु—दंष्ट्रालाः शललाः, श्वाविधः पक्षाश्च शलला उच्यन्ते । तथा च—'श्वाविधः शललैरिव' इति महाभारते दृश्यत इत्याहुः । उन्मत्ता अप्येवमादिविकारेण सर्वं भीषयन्ते । एवं जिह्वाला अपि। एवमेव स्नानादिना विनोन्मुक्तचूडत्वादुत्सर्पदित्यादि । कञ्चुकं त्वक् । ब्रह्मस्तम्भो ब्रह्माण्डः । रसाभ्यवहरणं शोषणम्, रसानां च मधुरादीनां भोजनम् । 'असंचायों मुखे पूर्णे गण्डूषः कवलोऽन्यथा' । अभ्यस्यन्त इति । एवमिदं शोष- यिष्याम इति । घर्मो ग्रीष्मः । घोषणा श्रावणा । विभीषिकामिति । ये सगर्वा जगद्ग्रसनशीलास्ते त्रिभुवनेऽपि भयमुत्पादयन्ति । चाषः किकीदिविः पक्षिभेदः । उन्मत्तपक्षे—विस्मरणशीलत्वाद्युतेत्यादि योज्यम् । सृतिर्मार्गः । त्विषिमान् रविः । अलातमुल्मुकम् । कल्माषं रक्तकृष्णम् । गुञ्जा रक्तिका । उपलानि लोहितकृष्णानि भवन्ति । स्फुलिङ्गा अग्निकणाः । अङ्गारारङ्कितानीवाङ्गारारङ्गितानि दग्धान्यङ्गानि । ये च साङ्गारास्ते मलिनशरीरा भवन्ति । उन्मत्ता अप्यभिशस्त्रभ्रमादिषु बलादति- पत्तों को खुजाने के लिए बटोरने लगी । हवा की शिराओं के समान तिनके उड़ने लगे । जब की नुकीली शिखाएँ हवा के बढ़े हुए बाल के समान हिल रही थीं । उड़ते हुए शललो के सैकड़ों कांटेदार रोंगटे हवा के दाँत के समान थे । आग की लपटें हवा की जीभ हो रही थीं । साँप के केंचुल हवा में बिखरे हुए बाल के समान उड़ने लगे । ब्रह्माण्ड के सारे रस को चाट जाने के लिए हवा मानों कमल के मधु का ग्रास बनाकर अभ्यास कर रही थीं । बाँसों के चटकने की तीखी आवाज होने लगी मानों सारे जलों को सोख लेने वाले भातपों का घोषणा-पटह बज रहा हो । इस प्रकार हवा ने तीनों लोकों को भयभीत कर दिया । चाष पक्षी के पंख झड़कर मार्ग को ढँक रहे थे । हवा का शरीर मानों सूर्य की किरणों के जलते अङ्गारों से झुलस कर कुछ काला और लाल (कल्माष) हो गया था । चटकते हुए गुंजाफलों के समान अग्निकणवाही अंगारों से हवा के अङ्ग-अङ्ग भर गए । पहाड़ की