भारतकोश
हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

Harshacharitam of Banabhatta with Sanskrit & Hindi Commentary

महाकवि बाणभट्ट / पं. जगन्नाथ शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished506 पृष्ठ

पृष्ठ 128, कुल 506 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 128

द्वितीय उच्छ्वासः ८३

परिशीर्यमाणशिखासंहतयो महोषरेषु, गृहीतशिलाकवला इव ज्वलितसू- र्यमणिशकलेषु शिलोच्चयेषु, प्रत्यदृश्यन्त दारुणा दावाग्नयः । तथाभूते च तस्मिन्नत्युग्रे ग्रीष्मसमये कदाचिदस्य स्वगृहावस्थि- तस्य भुक्तवतोऽपराह्णसमये भ्राता पारशवश्चन्द्रसेनानामा प्रविश्याकथ- यत्—'एष खलु देवस्य चतुःसमुद्राधिपतेः सकलराजचक्रचूडामणिश्रेणी- शाणकोणकषणनिर्मलीकृतचरणनखमणेः सर्वचक्रवर्तिनां धौरेयस्य महा- राजाधिराजपरमेश्वरश्रीहर्षदेवस्य भ्रात्रा कृष्णनाम्ना भवतामन्तिकं प्रज्ञा- ततमो दीर्घाध्वगः प्रहितो द्वारमध्यास्ते' इति । सोऽब्रवीत्—'आयुष्मन् , अविलम्बितं प्रवेशयैनम्' इति । अथ तेनानीयमानम्, अतिदूरगमनगुरुजडजङ्घाकाण्डम्, कार्दमि- कचेलचीरिकानियमितोच्चण्डचण्डातकम् , पृष्ठप्रेङ्खत्पटच्चरकर्पटघटितगल-

शिखा ज्वाला, चूडा च । ऊषरं सिकताबहलो रूक्षो देशः । शिलोच्चयो गिरिः । 'दावो वनगतो वह्निर्दावश्च वनमुच्यते' । तथाभूतदेश इत्यादिनात्मानं प्रति तेषामादरातिशयं दर्शयति । आकुर्वत इति । न स्वप्रस्तावे । एतेन स्वस्य किमपि माहात्म्यमाह । स्वयमवसरमन्त- रेण वा तस्य तदा प्रवेशाभावात् । एतदेव देवस्येत्यादिविशेषणसंदर्भमुखेन द्वार- मध्यास्त इत्यनेन पोषयिष्यते । पारशवः शूद्रापुत्रः । शाणो मणिकषणम् । कोणो- ऽश्रिः । चक्रवर्तिनः सार्वभौमाः । धौरेयो मुख्यः । प्रज्ञाततमोऽतिप्रतीतः । एतेन च बाणं प्रति बहुमान एव गम्यते । जडा गमनाशक्ताः । कर्द्दमेन रक्तं कार्द्दमिकम् । चेलं वस्त्रम् । चीरिका खण्डि- का । उच्चण्डमुच्चम् । गाढमित्यन्ये । चण्डातकमर्धोरुकं वासः । पटच्चरं जीर्णवस्त्रम् ।

शिखाएं फैलने लगीं । पर्वतों में सूर्यकान्त मणियाँ जल उठीं, मानों दावाग्नियाँ शिलाओं के ग्रास बना रही थीं । इस प्रकार ग्रीष्मकाल अत्यन्त प्रखर हो उठा । एक दिन जब बाण खा-पीकर निश्चिन्तता से लेटे थे तभी दोपहर के बाद पारशव भ्राता चन्द्रसेन ने भीतर प्रवेश कर निवेदन किया—'चारों समुद्रों के अधिपति, समस्त राजसमूह की चूड़ामणियों की रगड़ से निर्मल नखमणि वाले, समस्त चक्रवर्ती राजाओं में धुरंधर, महाराजाधिराज परमेश्वर श्रीमान् हर्षदेव के भाई कृष्ण ने अत्यन्त विश्वासपात्र अपना दूत पठाया है जो द्वार पर खड़ा है ।' बाण ने कहा—'आयुष्मान्, शीघ्र उसे अन्दर लाओ ।' तब बाण ने उसके द्वारा लाए गए प्रवेश करते हुए उस लेखहारक को देखा । लम्बी सफर करने से उसकी जाँघें मर गई थीं । मटियाले रंग की पेटी से उसका ऊंचा चंडातक