हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)
Harshacharitam of Banabhatta with Sanskrit & Hindi Commentary
महाकवि बाणभट्ट / पं. जगन्नाथ शास्त्री द्वारा
द्वितीय उच्छ्वासः ८३
परिशीर्यमाणशिखासंहतयो महोषरेषु, गृहीतशिलाकवला इव ज्वलितसू- र्यमणिशकलेषु शिलोच्चयेषु, प्रत्यदृश्यन्त दारुणा दावाग्नयः । तथाभूते च तस्मिन्नत्युग्रे ग्रीष्मसमये कदाचिदस्य स्वगृहावस्थि- तस्य भुक्तवतोऽपराह्णसमये भ्राता पारशवश्चन्द्रसेनानामा प्रविश्याकथ- यत्—'एष खलु देवस्य चतुःसमुद्राधिपतेः सकलराजचक्रचूडामणिश्रेणी- शाणकोणकषणनिर्मलीकृतचरणनखमणेः सर्वचक्रवर्तिनां धौरेयस्य महा- राजाधिराजपरमेश्वरश्रीहर्षदेवस्य भ्रात्रा कृष्णनाम्ना भवतामन्तिकं प्रज्ञा- ततमो दीर्घाध्वगः प्रहितो द्वारमध्यास्ते' इति । सोऽब्रवीत्—'आयुष्मन् , अविलम्बितं प्रवेशयैनम्' इति । अथ तेनानीयमानम्, अतिदूरगमनगुरुजडजङ्घाकाण्डम्, कार्दमि- कचेलचीरिकानियमितोच्चण्डचण्डातकम् , पृष्ठप्रेङ्खत्पटच्चरकर्पटघटितगल-
शिखा ज्वाला, चूडा च । ऊषरं सिकताबहलो रूक्षो देशः । शिलोच्चयो गिरिः । 'दावो वनगतो वह्निर्दावश्च वनमुच्यते' । तथाभूतदेश इत्यादिनात्मानं प्रति तेषामादरातिशयं दर्शयति । आकुर्वत इति । न स्वप्रस्तावे । एतेन स्वस्य किमपि माहात्म्यमाह । स्वयमवसरमन्त- रेण वा तस्य तदा प्रवेशाभावात् । एतदेव देवस्येत्यादिविशेषणसंदर्भमुखेन द्वार- मध्यास्त इत्यनेन पोषयिष्यते । पारशवः शूद्रापुत्रः । शाणो मणिकषणम् । कोणो- ऽश्रिः । चक्रवर्तिनः सार्वभौमाः । धौरेयो मुख्यः । प्रज्ञाततमोऽतिप्रतीतः । एतेन च बाणं प्रति बहुमान एव गम्यते । जडा गमनाशक्ताः । कर्द्दमेन रक्तं कार्द्दमिकम् । चेलं वस्त्रम् । चीरिका खण्डि- का । उच्चण्डमुच्चम् । गाढमित्यन्ये । चण्डातकमर्धोरुकं वासः । पटच्चरं जीर्णवस्त्रम् ।
शिखाएं फैलने लगीं । पर्वतों में सूर्यकान्त मणियाँ जल उठीं, मानों दावाग्नियाँ शिलाओं के ग्रास बना रही थीं । इस प्रकार ग्रीष्मकाल अत्यन्त प्रखर हो उठा । एक दिन जब बाण खा-पीकर निश्चिन्तता से लेटे थे तभी दोपहर के बाद पारशव भ्राता चन्द्रसेन ने भीतर प्रवेश कर निवेदन किया—'चारों समुद्रों के अधिपति, समस्त राजसमूह की चूड़ामणियों की रगड़ से निर्मल नखमणि वाले, समस्त चक्रवर्ती राजाओं में धुरंधर, महाराजाधिराज परमेश्वर श्रीमान् हर्षदेव के भाई कृष्ण ने अत्यन्त विश्वासपात्र अपना दूत पठाया है जो द्वार पर खड़ा है ।' बाण ने कहा—'आयुष्मान्, शीघ्र उसे अन्दर लाओ ।' तब बाण ने उसके द्वारा लाए गए प्रवेश करते हुए उस लेखहारक को देखा । लम्बी सफर करने से उसकी जाँघें मर गई थीं । मटियाले रंग की पेटी से उसका ऊंचा चंडातक
८४ हर्षचरितम् ग्रन्थिम्, अतिनिबिडसूत्रबन्धनिनिम्रितान्तरालकृतलेखव्यवच्छेदया लेख- मालिकया परिकलितमूर्धानम्, प्रविशन्तं लेखहारकमद्राक्षीत्। अप्राक्षीच्च दूरादेव—'भद्र, भद्रमशेषभुवननिष्कारणबन्धोस्तत्रभवतः कृष्णस्य ?' इति। स 'भद्रम्' इत्युक्त्वा प्रणम्य नातिदूरे समुपाविशत्। विश्रान्तश्चा- ब्रवीत्—'एष खलु स्वामिना माननीयस्य लेखः प्रहितः' इति विमुच्या- र्पयत्। बाणस्तु सादरं गृहीत्वा स्वयमेवावाचयत्—'मेखलकात्संदिष्टम- वधार्य फलप्रतिबन्धी धीमता परिहरणीयः कालातिपात इत्येतावदत्रार्थ- जातम्। इतरद्वार्तासंवादनमात्रकम्'। अवधृतलेखार्थश्च समुत्सारितपरि- जनः संदेशं पृष्टवान्। मेखलकस्त्ववादीत्—'एवमाह मेधाविनं स्वामी— जानात्येव मान्यो यथैकगोत्रता वा, समानज्ञानता वा, समानजातिता वा, संसंवर्धनं वा, एकदेशनिवासो वा, दर्शनाभ्यासो वा, परस्परानु- रागश्रवणं वा, परोक्षोपकारकरणं वा, समानशीलता वा, स्नेहस्य हेतवः। निम्रितं नमितम्। लेखमालिकेति। अन्यैरपि तद्धस्ते लेखः प्रहित इति परागतः संबन्धः। 'परिकरित-' इति पाठे वेष्टित इत्यर्थः। तत्रभवतः पूज्यस्य। नातिदूर इति। अपि तु दूर एवेति सर्वत्रैव स्वस्य प्रभावातिशयं प्रतिपादयति। फलं प्रतिबध्नाति रुणद्धीति फलप्रतिबन्धी। कालातिपातः कालात्ययः। अर्थजात- मभिधेयप्रकारः। अवधृतो ज्ञातः। एकैत्यादि कारणमुत्तरोत्तरमप्रधानम्। (पजामा) कसा हुआ था। उसकी पीठ पर जीर्ण वस्त्र का गले में बंधा अंगोछा फहरा रहा था। लेखमालिका या चिट्ठी डोरे से बीचों बीच लपेट कर बांधी गई थी जिससे वह दो भागों में बँटी हुई जान पड़ती थी, उसे उसने अपने सिर से बांध लिया था। बाण ने दूर ही से देख कर पूछा—'भद्र, सबके अकारणबन्धु तत्रभवान् कृष्ण तो कुशल से हैं?' वह 'जी हां, कुशल से हैं' यह कह कर प्रणाम करने के बाद कुछ दूरी पर बैठ गया और विश्रान्त होकर बोला—'मालिक ने यह लेख माननीय आपके पास भेजा है।' यह कह उसने सिर से खोल कर अर्पित किया। बाण ने आदर के साथ उसे लेकर स्वयं पढ़ा— 'मेखलक से सन्देश समझ कर काम को बिगाड़ने वाली देरी मत करना। आप बुद्धिमान् हैं, पत्र में इतना ही लिखा जाता है, शेष मौखिक सन्देश से ज्ञान होगा।' बाण ने लेख का तात्पर्य समझ कर परिजनों को हटा दिया और मेखलक से सन्देश पूछा। मेखलक बोला—'स्वामी ने मेधावी आपसे इस प्रकार कहा है—मान्य, आप जानते ही हैं कि एक गोत्र होना, बराबर ज्ञान होना, समानजाति होना, साथ में रह कर बढ़ना, एक ही देश में निवास करना, बार-बार दर्शन होना, एक दूसरे के अनुराग को सुनना,
द्वितीय उच्छ्वासः ८५ त्वयि तु बिना कारणेनादृष्टेऽपि प्रत्यासन्ने बन्ध्वाविव बद्धपक्षपातं किमपि स्निह्यति मे हृदयं दूरस्थेऽपीन्दोरिव कुमुदाकरे । यतो भवन्तमन्तरेणा- न्यथा चान्यथा चायं चक्रवर्ती दुर्जनैर्ग्राहित आसीत् । न च तत्तथा । न सन्त्येव ते येषां सतामपि सतां न विद्यन्ते मित्रोदासीनशत्रवः । शिशुचापलापराचीनचेतोवृत्तितया च भवतः केनचिदसहिष्णुना यत्किं- चिदसद्दशमुदीरितम् । इतरो लोकस्तथैव तद्गृह्णाति वक्ति च । सलिलानीव गतानुगतिकानि लोलानि खलु भवन्त्यविवेकिनां मनांसि । बहुमुखश्र- वणनिश्चलीकृतनिश्चयश्च किं करोतु पृथिवीपतिः । तत्त्वान्वेषिभिश्चास्मा- भिर्दूरस्थितोऽपि प्रत्यक्षीकृतोऽसि । विज्ञप्तश्चक्रवर्ती त्वदर्थम्-यथा प्रायेण प्रथमे वयसि सर्वस्यैव चापलैः शैशवमपराधीति । तथेति च स्वामिना प्रतिपन्नम् । अतो भवता राजकुलमकृतकालक्षेपमागन्तव्यम् । अवकेशी- अन्यथा चान्यथा चेति। एतेन किंचिदेव संभवतीति दर्शयति। अत एवाह—न च तत्त- थेति । तथास्थे तु बाणस्य दुर्वृत्तता प्रसज्येत । कृष्णस्यापि तादृशः पक्षपातः स्वामि- प्रतारणादि च दोषायैव भवेत् । अत एव वक्ष्यति—तत्त्वान्वेषिभिरित्यादि । ग्राहित इत्येतावति वक्तव्य आसीदित्यनेन दुर्जनाः संप्रति निरवकाशा इति प्रतिपादितम् । अत एव वक्ष्यति—तथेति च प्रतिपन्नं स्वामिनेति । सतां साधूनामपि । सतां भव- ताम् । उदासीनो मध्यस्थः । अपराचीनापराङ्मुखी चेतोवृत्तिर्यस्याः । अवकेशी परोक्ष में उपकार करना, शील में समान होना ये सब स्नेह के हेतु हैं, पर तुममें तो अकारण ही मेरा हृदय भाई के समान स्नेह का पक्षपाती हो गया है। तुम दूर हो फिर भी चन्द्रमा जैसे कुमुद में स्नेह करता है उसी प्रकार मेरा हृदय भी अकारण स्नेह से भर गया है। तुम्हारी अनुपस्थिति में दुर्जन लोगों ने सम्राट् के कान भर दिए हैं, पर यह सत्य नहीं है। सज्जनों में भी कोई ऐसा नहीं है जिसके मित्र, उदासीन और शत्रु न हों। किसी ईर्ष्यालु व्यक्ति ने तुम्हारी बाल-चपलताओं से चिढ़ कर कुछ उल्टा-पुल्टा कह दिया है। अन्य लोग भी वैसा ही समझते हैं और कहते रहते हैं। मन्दबुद्धियों का चित्त अस्थिर और दूसरों के कहे पर चलता है। बहुतों के मुँह से सुन कर सम्राट् ने अपना मत स्थिर कर लिया। तत्त्व को पहचानने वाले हम लोग दूर रहने वाले भी तुमको अच्छी तरह जान गए हैं। तुम्हारे लिए सम्राट् तक सिफारिश पहुँचाई गई है कि इस तरह की चपलता प्रायः सबकी आयु के प्रथम भाग में हो जाती है। सम्राट् ने इस बात को स्वीकार किया। इसलिए समय-यापन न करके आप राजकुल
८६ हर्षचरितम् चादृष्टपरमेश्वरो बन्धुमध्यमधिवसन्नपि न मे बहुमतः । न च सेवावैषम्य- विषादिना परमेश्वरोपसर्पणभीरुणा वा भवता भवितव्यम् । यतो यद्यपि- स्वेच्छोपजातविषयोऽपि न याति वक्तुं देहीति मार्गणशतैश्च ददाति दुःखम् । मोहात्समाक्षिपति जीवनमप्यकाण्डे कष्टं मनोभव इवेश्वरदुर्विदग्धः ॥ तथाप्यन्ये ते भूपतयः, अन्य एवायम् । न्यक्कृतनृगनलनलनिषधनहुषा- म्बरीषदशरथदिलीपनाभागभरतभगीरथययातिरमृतमयः स्वामी । नास्या- हंकारकालकूटविषदिग्धदुग्धा दृष्टयः, न गर्वगरगुरुगलग्रहगद्गदा गिरः, नातिस्मयोष्मापस्मारविस्मृतस्थैर्याणि स्थानकानि, नोद्दामदर्पदाहज्वर- निष्फलतरुः । स चादृष्टरविस्तरमध्यगो न कस्यचित्प्रियः । स्वेच्छोपजाता विषया मण्डलानि यस्मात्तादृगपि देहि प्रयच्छेति वक्तुं न पार्यते । इतरत्र-स्वेच्छया स्वसं- कल्पेनोपजात उत्पन्नो विषयो गोचरो यस्य । तथा चोच्यते-'काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे' इति । अथ च स्वेच्छया उपजाता विषया यस्यायं देही च शरीरवानिति वक्तुं न याति । न शक्यत इति विरोधः । कामश्चानङ्गत्वाद्देही शरीरवानिति वक्तुं न युज्यत इत्यन्व्यार्थः । मार्गणा याचकाः, शराश्च मार्गणाः । जीव्यतेऽनेनेति जीवनम्, प्राणादि जीवितं च, ईश्वरो राजा हरश्च । दुर्विदग्धो दुष्टः, दुष्टत्वाद्विशेषेण दग्धश्च । अमृतेत्यादि साभिप्रायम् । यस्मादहंकारादि कालकूटादिना रूपयति, अतश्चा- हंकारादीनामत्यन्ताभावप्रकाशनेच्छयामृतमयत्वमस्य दर्शयति । अमृतमयस्य में पधारिए । सम्राट् से बिना मिले आपका बन्धुओं के बीच निवास करना निष्फल वृक्ष की तरह मुझे अच्छा नहीं लगता । आपको सेवा में झंझट समझ कर उदासीन न होना चाहिए और सम्राट् के पास आने में न डरना चाहिए । यद्यपि (शिव द्वारा भस्म किए गए कामदेव के समान अविवेकी राजा क्लेश का कारण होता है, क्योंकि वह अपनी इच्छा से उपभोग की सामग्री प्राप्त कर लेता है मगर किसी को अर्पित नहीं करता । अगर याचक ने 'देहि' की बार बार आवाज लगाई तो उसे डांट देता है । दोषदोष के बिना जाने ही अपने अनुजीवियों के प्राण हर लेता है । इसी प्रकार कामदेव भी कामी को पीड़ित करता है) तथापि ऐसे राजे कोई दूसरे ही होते हैं, हर्ष तो उनसे भिन्न हैं । इनके सामने नृग, नल, नहुष, निषध, अम्बरीष, दशरथ, दिलीप, नाभाग, भरत, भगीरथ, ययाति आदि क्या हैं ! हर्ष तो साक्षात् देवता हैं, न तो इनकी दृष्टि अहंकार के काल-कूट विष से जली हुई क्रूर है, न इनकी वाणी दर्परोग से गला जकड़ जाने के कारण भर्राई हुई है,
वेगविक्षुब्धा विकाराः, नाभिमानमहासन्निपातनिर्मिताङ्गभङ्गानि गतानि, न मदार्दितवक्रोकृतौष्ठनिष्ठ्यूतनिष्ठुराक्षराणि जल्पितानि । तथा च—अस्य विमलेषु साधुषु रत्नबुद्धिः, न शिलाशकलेषु । मुक्ताधवलेषु गुणेषु प्रसा- धनधीः, नाभरणभारेषु । दानवत्सु कर्मसु साधनश्रद्धा, न करिकीटेषु । सर्वमग्रेसरे यशसि महाप्रोतिः, न जीवितजरत्तृणे । गृहीतकरास्वाशासु प्रसाधनाभियोगः, न निजकलत्रधर्मपुत्रिकासु । गुणवति धनुषि सहाय- बुद्धिः, न पिण्डोपजीविनि सेवकजने । अपि च,—अस्य मित्रोपकरण- मात्मा, भृत्योपकरणं प्रभुत्वम . पण्डितोपकरणं वैदग्ध्यम् , बान्धवोप- च कालकूटादिभिर्न योगः । गरं विषम् । स्मयो गर्वः । स्थानकानि स्थितयः । अर्दितं वातव्याधिभेदः । तस्मिन्सति मुखं वक्रं भवति । तथा चोक्तम्—'वायुः प्रवृद्धस्तैस्तैश्च वातलरूर्ध्वमाश्रितः । वक्रीकरोति वक्त्रामुक्त्तं सितमीक्षितम् ॥' हङ्कति । निष्ठ्यूतानि निर्गतानि । विमलेष्वपापेषु; अन्यत्र, -सुच्छायाेषु । पद्म- रागादिष्विति वक्तव्ये शिलेत्यादिपदमादरार्थम् । एवमुत्तरत्रापि वाच्यम् । मुक्तावत्तामिश्च धवलास्तेषु गुणेष्वौदार्यादिषु, सूत्रेषु च । प्रसाधनं प्रकृष्टं साध- नम्, अर्जनम्, भूषणं च । दानं धनत्यागः, मदश्च । साधनं संपादनम्, सैन्यं च । साध्यतेऽनेनेति कृत्वा । करो दण्ड., पाणिञ्च । आशा दिशः, चेतः, वाञ्छा च । प्रसाधनं संपादनम्, दण्डश्च । गुणो ज्या, शौर्याद्याश्च गुणाः । उपक्रियन्तेऽनेने- त्युपकरणमुपयोगः । आत्मेति । न हि मित्राणि मित्रव्यतिरेकेण बान्धवादिव न इनकी स्थिति ऐसी है कि घमंड रूप अपस्मार रोग हो जाने से धैर्य बिलकुल समाप्त हो गया है, इनके चित्त के विकार ऐसे नहीं जिसमें उत्कट दर्प के ज्वर की व्यग्रता है, न इनकी चाल ऐसी है कि अभिमान रूप महासन्निपात हो जाने से लड़खड़ाने लगी हो, इनकी बातों में ऐसे निष्ठुर अक्षर जो ओंठ दबोच कर निकाले जाते हैं, नहीं होते । इसी प्रकार—हर्ष निर्मल चित्त वाले सज्जनों को ही रत्न समझता है, पत्थर के टुकड़ों को रत्न नहीं । मोती के समान उज्ज्वल गुणों को वह प्रसाधन समझता है, पत्थर के टुकड़ों को नहीं । श्रद्धा से ऐसे कर्म करता है जिसमें दान हो, बल्कि दानजल बहाने वाले हाथियों का संग्रह नहीं करता । सबसे बढ़े हुए यश की उसमें उत्कंठा है, सूखे तृण के समान प्राणों की नहीं । सब दिशाओं का प्रसाधन करता है जिनका उसने करग्रहण किया है, अपनी कलत्रों की चर्मपुतलियों का बनाव- सिंगार नहीं करता । वह गुण (डोरी) वाले धनुष को अपना सहायक मानता है, पेट पर पलने वाले सेवकों पर आश्रित नहीं रहता । वह अपने आपको मित्रों का उपकारक मानता है, अपने प्रभुत्व को अनुचरों का उपकारक मानता है,
८८ हर्षचरितम् करणं लक्ष्मीः, कृपणोपकरणमैश्वर्यम्, द्विजोपकरणं सर्वस्वम्, सुकृतसं- स्मरणोपकरणं हृदयम्, धर्मोपकरणमायुः, साहोपकरणं शरीरम्, असिलतोपकरणं पृथिवी, विनोदोपकरणं राजकम्, प्रतापोपकरणं प्रति- पक्षः । नास्याल्पपुण्यैरवाप्यते सर्वातिशायिसुखरसप्रसूतिः पादपल्लव- च्छाया' इति । श्रुत्वा च तमेव चन्द्रसेनं समादिशत्—'कृतकशिपुं विश्रा- न्तसुखिनमेनं कारय' इति । अथ गते तस्मिन्, पर्यस्ते च वासरे, संघट्टमानरक्तपङ्कजसंपुटपीय- मान इव क्षयिणि क्षामतां व्रजति बालवायसास्यारुणेऽपराह्नातपे, शिथि- लितनिजवाजिजवे जपापीडपाटलिम्न्यस्ताचलशिखरस्खलिते खञ्जतीव लक्ष्यादि किंचिदपेक्ष्यन्ते । प्रभुत्वमिति । तस्य प्रभुत्वं सेवकादीनां दानसंपादनादि । यथाह—'यथाकालं प्रवर्तन्ते पण्डिताः' इत्यादिद्वैदग्ध्यमात्रापेक्षया पण्डितानां कृपणादिवदर्थादनपेक्षितया हि तेषामौचित्यं न प्रतीयते । अनेन पण्डितसामान्यात्त- दभिप्रायेण स्वस्य समुचितमेव हेवाकमभिव्यनक्ति । वैदग्ध्यापेक्षित्त्वं दर्शयतीति यावत् । बान्धवाः कुल्याः । लक्ष्मीश्छत्रचामरादिप्रतिपत्तिरूपा छत्रादिवत्तुल्या एव लभन्तेऽन्येषामनर्हत्वात्। कृपणेत्यादि । कृपणानां पोषणमेव समुचितम् । तत्र चैश्वर्य- मेव हेतुः। ऐश्वर्यमर्थवत्ता । न तु द्विजातिवदेते सर्वस्वमर्हन्ति । सर्वशब्देन दारा अप्यु- च्यन्ते । एवमादि तु द्विजा एव लभन्ते । तद्व्यतिरेकेणान्येषामनर्हत्वात् । एवं हृद यादि । तत्तदभिप्रायेण विचारणीयम् । सुखमेवास्वाद्यतया रस इव रसः सुखरसः । छाया कान्तिः । यद्वा,—छायावत्त्वमेषां सर्वस्य कस्यचिदाश्रयणीयत्वादुपचर्यते । अल्पैरित्यादि । अभिप्रायेण पादयोः कल्पवृक्षतुल्यत्वमभिव्यज्यते । पुण्यवशात्तद- वाप्तेः। एतत्पक्षे छायाऽऽतपप्रतिपक्षजातिः । 'भोजनाच्छादने सद्भिरुभे कशिपुरुच्यते' । वायसः काकः । जपा रविप्रियं पुष्पम् । आपीडः स्तबकः । कोऽत्रास्तेत्यादि- वैदग्ध्य को विद्वानों का उपकारक मानता है, धन-वैभव को बन्धु-बान्धवों का उपकारक मानता है, अपने सर्वस्व को ब्राह्मणों का उपकारक मानता है, उसका हृदय पुण्य के स्मरण करने में उपकरण है, उसकी आयु धर्म का उपकरण बन गई है, उसका शरीर साहस का उपकरण है, खड्गबल से पृथिवी को अपने अधीन रखता है, राज- समूह उसके विनोद का साधन है और शत्रु उसके प्रताप के साधन हैं । जिनका पुण्य अल्प है ऐसे लोग इसके पाद-पल्लव की आनन्ददायिनी छाया नहीं प्राप्त करते ।' इतना सुनकर बाण ने उसी चन्द्रसेन को आज्ञा दी—'मेखलक को भोजन-आसन का प्रबन्ध करके आराम से ठहराओ ।' मेखलक चला गया । दिन भी ढल चुका था । अपराह्न का आतप क्षीण हो रहा था
द्वितीय उच्छ्वासः ८६ कमलिनीकण्टकक्षतपादपल्लवे पतङ्गे, पुरः परापतति प्रेङ्खदन्धकारलेशल- म्बालके शशिविरहशोकश्याम इव श्यामामुखे, कृतसंध्योपासनः शयनी- यमगात् । अचिन्तयच्चैकाकी—‘किं करोमि । अन्यथा संभावितोऽस्मि राज्ञा । निनिमित्तबन्धुना च संदिष्टमेवं कृष्णेन । कष्टा च सेवा । विषमं भृत्यत्वम् । अतिगम्भीरं महद्राजकुलम् । न च मे तत्र पूर्वजपुरुषप्रवर्तिता प्रीतिः, न कुलक्रमागत गतिः, नोपकारस्मरणानुरोधः, न बालसेवास्नेहः, न गोत्रगौरवम् , न पूर्वदर्शनदाक्षिण्यम् , न प्रज्ञासंविभागोपप्रलोभनम् , न विद्यातिशयकुतूहलम् , नाकारसौन्दर्यादरः, न सेवाकाकुकौशलम् , न विद्वद्गोष्ठीबन्धवैदग्ध्यम् , न वित्तव्ययवशीकरणम् , न राजवल्लभपरिचयः। स्वरूपकथनं क्षतपादपल्लवत्वादुत्प्रेक्षणम् । खजतीवेति । यश्च खञ्जति स शिखर- प्राये विषमे पथि। ये पुनरस्ताचले शिखरस्खलनकारणं खञ्जनमित्युत्प्रेक्षयन्ते तान्प्रति कमलिनीत्यादि निरर्थकम् । खञ्जतीव स्खलतीव । पुरः पूर्वस्यां दिशि । श्यामा रात्रिः, योषिच्च । मुखमारम्भः, वदनं च । निर्निमित्तेत्याद्यभिप्रायेण वक्ष्यति । मानों मुकुलित होते हुए लाल कमलों ने उसे पी लिया हो। वह नवजात कौवे के समान ललछहूँ वर्ण का हो गया था। सूर्य ने अपने घोड़ों के वेग को कम कर दिया और जपा- पुष्प के गुच्छे के समान पाटल होकर अस्ताचल के शिखर पर गिर पड़ा मानों कमलिनी के काँटे उसके पैरों में चुभ गये जिससे वह लड़खड़ाने लगा मानों चन्द्रमा के विरह- जन्य शोक से रात्रि का मुख (आरम्भ) नीला हो गया हो, अन्धकार के लम्बे लम्बे बाल उस पर लहराने लगे। तब बाण ने सन्ध्योपासना की और शय्या पर लेट गये। फिर एकान्त में सोचने लगे—‘मैं क्या करूँ? सम्राट् ने अवश्य ही मुझे कुछ दूसरा समझ लिया है। मेरे अकारणबन्धु कृष्ण ने इस तरह का सन्देश भेजा। राजाओं की सेवा कष्टकरी है, और हाजिरी बजाना और भी टेढ़ा है। राजदरबार में बड़े खतरे हैं। मेरे पुरखों की कभी न तो इसमें रुचि रही है, न मेरा दरबार से पुश्तैनी सम्बन्ध रहा है। न तो राजकुल के द्वारा किए गए उपकार का स्मरण आता है, न बचपन में राजकुल से ऐसी मदद मिली है जिसका स्नेह माना जाय; न अपने कुल का ही ऐसा कोई गौरव रहा है; न पहली मेल-मुलाकात की अनुकूलता है; न यह प्रलोभन है कि बुद्धिसम्बन्धी विषयों में आदान-प्रदान किया जाय; न यह चाह है कि जान-पहचान बढ़ाऊँ; न सुन्दर आकार से मिलने वाले आदर की चाह है; न सेवकों जैसी चापलूसी करने की आदत है; न मुझमें वैसी विलक्षण चतुराई है कि विद्वानों की गोष्ठियों में भाग लूँ; न पैसा खर्च करके दूसरों को वश में करने की आदत है; न राजा के प्रेमी जनों के साथ जान-पहचान
६० हर्षचरितम् अवश्यं गन्तव्यञ्च । सर्वथा भगवान्भवानीपतिर्भुवनपतिर्गतस्य मे शर- णम्, सर्वं सांप्रतमाचरिष्यति, इत्यवधार्य गमनाय मतिमकरोत् । अथान्यस्मिन्नहन्युत्थाय, प्रातरेव स्नात्वा, धृतधवलदुकूलवासाः, गृहीताक्षमालः, प्रास्थानिकानि सूक्तानि मन्त्रपदानि च बहुशः समावर्त्य देवदेवस्य विरूपाक्षस्य क्षीरस्नपनपुरःसरं सुरभिकुसुमधूपगन्धध्वजबलि- विलेपनप्रदीपकबहुलां विधाय परमया भक्त्या पूजाम्, प्रथमहुततरलति- लत्वग्विघटनचटुलमुखरशिखाशेखरं प्राज्याज्याहुतिप्रवर्धितदक्षिणार्चिषं भगवन्तमाशुशुक्षणिं हुत्वा, दत्त्वा शुल्मं यथाविद्यमानं द्विजेभ्यः, प्रदक्षि- णीकृत्य प्राङ्मुखीं नैचिकीम्, शुक्लाङ्गरागः, शुक्लमाल्यः, शुक्लवासाः, रोच- नाचित्रदूर्वाप्रपल्लवग्रथितगिरिकर्णिकाकुसुमकृतकर्णपूरः, शिखासक्तसिद्धा- र्थकः, पितुः कनीयस्या स्वस्रा मात्रेव स्नेहार्द्रहृदयया श्वेतवाससा साक्षा-
अवश्यं गन्तव्यं चेत्यादि । 'काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वनेः' । इह च लक्षणया वक्रोक्तिः । सांप्रतं युक्तम् । अथेत्यादौ । अन्यस्मिन्नहनि प्रीतिकूटान्निर्गत्यादिति संबन्धः । प्रस्थानं प्रयोजनं येषां तानि प्रास्थानिकानि सूक्तानि, वेदोक्ता मन्त्रविशेषाः । विरूपाक्षस्यद्यः । प्राज्यं भूरि । आज्यं घृतम् । शुल्मं धनम् । यथाविद्यमानमित्यनेन निर्लोभतोक्ता । नैचिकीं वराङ्गीम्, होमधेनुं वा, शुक्लां वा । गिरिकर्णिकाश्वखुरी मङ्गल्यौषधिः । सिद्धार्थकाः सर्षपाः । स्वस्रा भगिन्या । महाश्वेता देवताविशेषः । रविस्थदेवते-
है। जाना तो पड़ेगा ही। त्रिभुवन-गुरु भगवान् शंकर मेरी शरण हैं, वही जाने पर सब भला करेंगे।' यही सोचकर चलने का इरादा पक्का कर लिया । दूसरे दिन बाण उठे, प्रातःकाल ही स्नान कर लिया । श्वेत दुकूल पहनकर हाथ में अक्षमाला ली । प्रास्थानिक सूक्तों और मन्त्रों को बारबार दुहराया और देवों के देव भगवान् शंकर की दूध से स्नान कराके सुगन्धित फूल, धूप की गन्ध, ध्वज, भोग, विलेपन, प्रदीप आदि सामग्री के साथ बड़ी श्रद्धा-भक्ति से अर्चना की। अग्नि में आहुति दी। पहली बार तिल की आहुति पड़ते ही अग्नि की शिखाएँ चटकने लगीं और तब घी की आहुति पड़ते ही बढ़ गई। तत्पश्चात् बाण ने अपनी शक्ति के अनुसार ब्राह्मणों को दक्षिणा दी। पूर्व की ओर खड़ी हुई उत्तम गौ की प्रदक्षिणा की। श्वेत चन्दन, श्वेत माला और श्वेत वस्त्र धारण किया। गोरोचना लगाकर दूबनाल में गुथे हुए श्वेत अपराजिता के फूलों का कर्णफूल कान में लगाया, चोटी में पीली सरसों रखी। पिता
तृतीय उच्छ्वास: प्रभाकरवर्धन व स्थाण्वीश्वर राज्य वर्णन
द्वितीय उच्छ्वासः ६१ दिब भगवत्या महाश्वेतया मालत्याख्यया कृतसकलगमनमङ्गलः, दत्ता- शीर्वांदो बान्धववृद्धाभिः, अभिनन्दितः परिजनजरतीभिः, वन्दितचर- णैरभ्यनुज्ञातो गुरुभिः, अभिवादितैराघ्रातः शिरसि कुलवृद्धैः, वर्धित- गमनोत्साहः शकुनैः, मौहूतिकमतेन कृतनक्षत्रदोहदः, शोभने मुहूर्ते हरितगोमयोपलिप्ताजिरस्थण्डिलस्थापितमसितेतरकुसुममालापरिक्षिप्तक- ण्ठं दत्तपिष्टपञ्चाङ्गुलपाण्डुरं मुखनिहितनवचूतपल्लवं पूर्णकलशमीक्ष- माणः, प्रणम्य कुलदेवताभ्यः कुसुमफलपाणिभिरप्रतिरथं जपद्भिनिर्जद्वि- जैरनुगम्यमानः, प्रथमचलितदक्षिणचरणः, प्रीतिकूटाद्विनिर्गात् । प्रथमेऽहनि तु घर्मकालकष्टं निरुदकं निष्पत्रपादपविषमं पथिकजन- नमस्क्रियमाणप्रवेशपादपोत्कीर्णकात्यायनीप्रतियातनं शुष्कमपि पल्लवित- मिव तृषितश्वापदकुललम्बितलोलजिह्वालतासहस्रैः पुलकितमिवाच्छभ- त्यन्ये । दत्तंत्यादिभागो बान्धववृद्धाभिप्रायेण समुचित एव । अभिनन्दित इति । प्रतिपदं द्वयमुह्यम् । जरत्यो वृद्धाः । आघ्रातः शिरसि चुम्बितः । मौहूर्तिका गणकाः । नक्षत्रदोहदं प्रतिनक्षत्रप्राशनम्, नक्षत्रविषयोऽभिलाषो वा । अजिर- मङ्गणम् । स्थण्डिलं भूः । परिक्षिप्तो वेष्टितः । पिष्टपञ्चाङ्गुलमाजकोक्ताभिः पञ्च- भिरङ्गुलीभिमङ्कल्याय दीयते । अप्रतिरथं प्रास्थानिकं मन्त्रम् । निजैस्त्यादिना स्वस्य दातृत्वमुक्तम् । उत्कोर्णां निखाता । कात्यायनी दुर्गा । प्रतियातना प्रतिमा । काननत्वात्पह- की छोटी बहन मालती ने जो माता के समान स्नेह॒ भरे हृदयवाली, मानो भगवती महाश्वेता हों, बाण के प्रस्थान-समय के लिये उचित मङ्गलाचार किया। सगी वृद्धाओं ने आशीर्वाद दिया और परिवार की वृद्धाओं ने अभिनन्दन किया । पूजितचरण गुरुओं ने जाने की अनुमति दी और अभिवादित कुलवृद्धों ने मस्तक सूँघा। शकुनों से जाने का उत्साह बढ़ा। फिर ज्योतिषी के अनुसार नक्षत्र-देवताओं को प्रसन्न किया । इस प्रकार शुभ मुहूर्त में हरित गोबर से लिपे हुए आँगन के चौतरे पर स्थापित पूर्ण कलश के दर्शन करके कुलदेवताओं को प्रणाम करके, हाथ में फल-फूल लिए हुए और अप्रतिरथ सूक्त के मन्त्रों का पाठ करते हुए अपने पुरोहित ब्राह्मणों द्वारा अनुगत होकर बाण दाहिना पैर पहले उठाकर प्रीतिकूट से निकले । पहले दिन चण्डिका वन पार किया और मल्लकूट नामक गाँव में पड़ाव किया। चण्डिका वन के मार्ग में घाम हो जाने के कारण बाण को चलने में कष्ट हुआ, क्योंकि
५२ हर्षचरितम् ल्लगोलाङ्गूललिह्यमानमधुगोलचलितसरघासंघातै रोमाञ्चितमिव दग्ध- स्थलीरूढस्थूलाभीरुकन्दलशतैः शनैश्चण्डिकायतनकाननमतिक्रम्य मल्ल- कूटनामानं ग्राममगात् । तत्र च हृदयनिर्विशेषेण भ्रात्रा सुहृदा च जग- त्पतिनाम्ना संपादितसपर्यः सुखमवसत् । अथापरेद्युरुत्तीर्य भगवतीं भागीरथीं यष्टिगृहकनाम्नि वनग्रामके निशामनयत् । अन्यस्मिन्दिवसे स्कन्धावारमुपमणिपुरमन्वजिरवति कृतसन्निवेशं समाससाद । अतिष्ठच्च नातिदूरे राजभवनस्य । निर्वर्तितस्नानाशनव्यतिकरो विश्रान्तश्च मेखलकेन सह याममात्रा- वशेषे दिवसे भुक्तवति भूपुजि प्रख्यातानां क्षितिभुजां बहूनिशिबिरसंनि- वेशान्वीक्षमाणः शनैः शनैः पट्टबन्धार्थमुपस्थापितैश्च डिण्डिमाधिरोहणा- याहूतैश्चाभिनवबद्धैश्च विद्वेषोपार्जितैश्च कौशलिकायतैश्च प्रथमदर्शनकु- वितमिवेत्युत्प्रेक्षा । जिह्वैव लता, दीर्घत्वात् । गोलाङ्गुलः कृष्णमुखो वानरः । मधुगोलं माक्षिककरण्डः । सरघा मधुमक्षिकाः । अभीरुः शतावरी । कन्दलानि नवनालानि । भ्रात्रेति चन्द्रसेनेन । हृदयत्याद्यभिप्रायेण सुखमित्युक्तम् । उपमणिपुरं पत्तनभेदम् । अन्वजिरवति नदीभेदनिकटे । संनिवेशो गृहादिरचना । निर्वर्तितस्त्यादौ राजद्वारमीदृशमगमदिति संबन्धः । निर्वर्तितेत्यादि । राज- दर्शनेऽकातरत्वमात्मनः प्रतिपादयति । वारणेन्द्रैः श्यामायमानमिति राजद्वारवि- वहाँ कहीं जल का ठिकाना न था और न घनी छाया वाले पेड़ ही मिले । कहीं-कहीं वन के वृक्षों पर कात्यायनी की मूर्तियाँ खुदी हुई थीं जिन्हें रास्ते में आते जाते पथिक नमस्कार करते थे । वह वन सूख गया था, फिर भी श्वापद जन्तुओं की लपलपाती जीभें उस वन को मानों पल्लवित कर रही थीं । भालू और लंगूर मधुमक्खियों के छत्ते को चाटने लगते तो ये भन्नाकर उड़ने लगतीं मानों वन इस दृश्य से पुलकित हो रहा था । दावाग्नि से जली हुई वनभूमि में सतावर के पौधे इस तरह निकल आये थे मानों वह जंगल रोमाञ्चित हो उठा हो । मल्लकूट ग्राम में बाण के परममित्र और भाई जगत्पति ने उसकी आवभगत की और सुखपूर्वक ठहराया । दूसरे दिन बाण ने गङ्गा पार कर यष्टिगृहक नाम के वन गाँव में रात बिताई । फिर राप्ती ( अजिरवती ) के किनारे मणिपुर नामक ग्राम के समीप छावनी में पहुँचा और राजभवन के पास ही ठहरा । बाण ने स्नान-भोजन आदि से निवृत्त होकर विश्राम किया और जब एक पहर दिन रहा और हर्ष भी भोजन आदि से निवृत्त हो चुके थे तब मेखलक को साथ लेकर उनसे
द्वितीय उच्छ्वासः ६३ तूहलोपनीतैश्च नागवीथीपालप्रेषितैश्च पल्लीपरिवृढढौकितैश्च स्वेच्छायुद्ध- क्रीडाकौतुकाकारितैश्च दूतसंप्रेषणप्रेषितैश्च दीयमानैश्चाच्छिद्यमानैश्च मुच्य- मानैश्च यामावस्थापितैश्च सर्वद्वीपविजिगीषया गिरिमिरिव सागरसेतुबन्ध- नार्थमेकीकृतैर्ध्वजपटपटुपटहशङ्खचामराङ्गरागरमणीयैः पुष्याभिषेकदिव- तैरिव कल्पितैर्वारणैन्द्रैः श्यामायमानम् , अनवरतचलितखुरपुटप्रहतमृद- ङ्गैश्च नर्तयद्भिरिव राजलक्ष्मीमुपहसद्भिरिव सृक्विपुटप्रसृतफेनाट्टहासेन जबजडजङ्घां हरिणजातिमाकारयद्भिरिव संघट्टहेतोर्हर्षहेषितेनोच्चैःश्रव- समुत्पतद्भिरिव दिवसकररथतुरगरुषा पक्षायमाणमण्डनचामरमालैर्ग- गनतलं तुरङ्गेस्तरङ्गायमाणम्, अन्यत्र प्रेषितैश्च प्रेष्यमाणैश्च प्रेषितप्रतिनि- वृत्तैश्च बहुयोजनगमनगणनसंख्याक्षरावलीभिरिव वराटिकावलीभिर्घटित- मुखमण्डनकस्तारकितैरिव संख्यातपच्छेदरुणचामरिका रचितकर्णपूरैः शोषणम् । डिण्डिमः पटहः । विक्षेपः करः । नागवीथी हस्तिभूः । पल्ली शवरवसतिः । परिवृढः स्वामी । आकारितैराह्वानैः । आच्छिद्यमानैरपहियमाणैः । यत्र दिने पुष्यनक्षत्रे राजा स्नाति तद्दिनं पुष्याभिषेकाख्यम् । श्यामायमानं कालत्वमाप- द्यमानम् । अथ च दिवसः श्यामायति रात्रिवदाचरतीति वक्रोक्तिः । अभि- षेकदिनानि च ध्वजादिरम्याणि । अनवरतत्यादौ । तुरङ्गैस्तरङ्गायमाणमिति संबन्धः । मृदोऽङ्गं मृदङ्गश्च मुरजः । सृक्किण्योष्ठपर्यन्तौ । अन्यत्रेत्यादौ—क्रमेलककुलैः कपि- मिलने के लिए चला । वह राजाओं के अनेक शिविरों को देखता हुआ धीरे-धीरे राजद्वार के पास आया । राजद्वार पर बड़े-बड़े हाथी झूम रहे थे, कुछ पट्टबन्ध के लिए लाए गए, कुछ धौँसे चढ़ाने के लिए लाए गए, कुछ नए पकड़ कर लाए हुए, कुछ कर रूप में प्राप्त, कुछ नागवीथी या नागवन के अधिपतियों द्वारा भेजे गए, शबर बस्तियों के सरदारों द्वारा भेजे हुए, कुछ गजयुद्ध की क्रीडाओं और खेल-तमाशों के लिए बुलाए गए या स्वेच्छा से दिए गए, कुछ तो बलपूर्वक छीने गए, कुछ बंधन से मुक्त हुए और कुछ पहरे के लिए रखे गए थे। मानो समस्त द्वीपों पर विजय पाने की इच्छा से समुद्रों में पुल बाँधने के लिए पहाड़ के पहाड़ जुटाए गए हों। ध्वजपट, पटह, शंख, चामर, अंगराग आदि से सजे हाथी दीख पड़े, मानों अभिषेक के पुण्य दिन ही एकत्र हो गए। वहाँ घोड़े लहरों के समान मचल रहे थे। उनके चंचल खुरों की टाप हमेशा मृदंग की आवाज में जमीन पर पड़ रही थी मानों राजलक्ष्मी को नचा रहे थे। थूथून तक बहते हुए मुँह के गाज के अट्टहास से वे मानों वेग से विडंडित जाँघ वाले हरिणों का उपहास कर रहे थे। प्रसन्नता से इस तरह हिनहिना रहे थे मानों होड़ के लिए इन्द्र के घोड़े उच्चैःश्रवा को पुकार रहे हों। सूर्य के रथ के घोड़ों की मानों ईर्ष्या से वे
५४ हर्षचरितम् सरक्तोत्पलैरिव रक्तशालिशालेयैरनवरतमणभणायमानचारुचामीकरघुरु- घुरुकमालिकैरर्जत्कारञ्जवनैरिव रणितशुष्कबीजकोशीशतैः श्रवणोपान्तप्रे- ङ्खत्पञ्चरागवर्णोर्णाचित्रसूत्रजूटजटाजालैः कपिकपोलकपिलैः क्रमेलककुलैः कपिलायमानम्, अन्यत्र शरज्जलधरैरिव सद्यःस्रुतपयः पटलधवलतनुभिः कल्पपादपैरिव मुक्ताफलजालकजायमानालोकलुप्तच्छायमण्डलैर्नारायण- नाभिपुण्डरीकैरिवाश्लिष्टगरुडपक्षैः क्षीरोदोद्देशैरिव द्योतमानविकटविद्रु- मदण्डैः शेषफणाफलकैरिवोपरिस्फुरत्स्फीतमाणिक्यखण्डैः श्वेतगङ्गा- पुलिनैरिव राजहंसोपसेवितैरभिभवद्भिरिव निदाघसमयमुपहसद्भिरिव लायमानमित्यन्वयः । वराटिकाः श्वेतिकाः । शालीनां भवनं क्षेत्रं शालेयम् । ‘व्रीहिशाल्योर्ढक्’ । बीजकोशी शिम्बिका । क्रमेलका उष्ट्राः । अन्यत्रेत्यादिनाऽऽत- पत्रखण्डैः श्वेतायमानमित्यन्वयः । सद्य इत्याद्यभिप्रायेण शरद्ग्रहणम् । स्रुतं निर्गतम् । पयः क्षीरम्, जलं च । पटलवत्सेन च धवला तनुराकारो येषाम् । अन्यत्र,-धवलाश्च ते तनवः, क्षीणाश्च ते । पुण्डरीकग्रहणेनाकारसादृश्यत्वमप्युच्यते । गरुडपक्षा रत्नभेदाः, गरुडस्य चाङ्गरुहाः । क्षीरोदेति । शुक्कतया राजहंसाः मुख्यनृपाः; रक्तचञ्चुचरणा राजहंसाः । निदाघस्य तिरस्करणादभिभवद्भिरिवेत्युक्तम्—उपहस- स्वयं अपनी चामरमाला को पंख बनाकर आकाश में उड़ जाना चाहते थे। ऊँटों ने राजद्वार को कपिल वर्ण में परिणत कर दिया था। कुछ ऊँट भेजे गए थे, कुछ भेजे जा रहे थे, कुछ भेजे गए थे फिर वापिस आ गए थे। उनके मुँह के चारों ओर कौड़ियाँ गूँथ कर पहना दी गई थीं जो मानों बहुत योजन पार करने पर उनकी संख्या गिनने के लिए अक्षरों की माला थीं और वे कौड़ियाँ इस तरह लगतीं मानों सायंकाल के आतप के टुकड़े हों। ऊँटों के कानों में लाल चंवरियों के फूल लगे थे मानों लाल वर्ण वाले धान के खेतों में लाल कमल उत्पन्न हों। सोने के बने घुँघुरुओं की माला हमेशा उनके गले में झनझन आवाज करती थी, ऐसा लगता था जैसे सूखे हुए करंज-वनों में उनकी गुठलियों के बीज बज रहे हों। उनके कानों के पास पंचरंगी ऊन के फुँदने लटक रहे थे। वे वानर के कपोल की भाँति कपिल वर्ण के थे। उजले उजले अनेक छत्र उस प्रदेश को श्वेत द्वीप बना रहे थे। वे छत्र पानी बरस जाने के बाद बिल्कुल सफेद वर्ण वाले शरत् काल के मेघ के समान प्रतीत हो रहे थे। कल्प वृक्षों की भाँति उनमें मोतियों की झालरें लगी थीं, जिनसे उत्पन्न आलोक के द्वारा 'छाया मिट गई थी। उनमें गारुड रत्न पिरोए गए थे जैसे विष्णु के नाभि-कमलों में गरुड़ के पंख लगे रहते हैं। उनके दण्ड विद्रुम के बने थे, मालूम पड़ता था वह क्षीरसमुद्र का एक भाग हो गया हो। जैसे शेषनाग
द्वितीय उच्छ्वासः ६५
विवस्वतः प्रतापमापिबद्भिरिवातपं चन्द्रलोकमयमिव जीवलोकं जन- यद्भिः कुमुदमयमिव कालं कुर्वद्भिज्योत्स्नामयमिव वासरं विरचयद्भिः फेन- मयीमिव दिवं दर्शयद्भिरकालकौमुदीसहस्राणीव सृजद्भिरुपहसद्भिरिव शातक्रतवीं श्रियं श्वेतायमानैरातपत्रखण्डैः श्वेतद्वीपायमानम्, क्षणदृष्टन- ष्टाष्टदिङ्मुखं च मुष्णद्भिरिव भुवनमाक्षेपोत्क्षेपदोलायितं दिनं गतागता- नोव कारयद्भिरुत्सारयद्भिरिव कुनृपतिसम्पर्ककलङ्ककालीं कालेयीं स्थितिं विकचविशदकाशवनपाण्डुरदशदिशं शरत्समयमिवोपपादयद्भिर्बिसतन्तु- मयमिवान्तरिक्षमाविर्भावयद्भिः शशिकररुचीनां चलतां चामराणां सह-
स्रैरिवेति । प्रतापस्योपहास एव समुचितो वैधर्म्यात् । अथ च प्रतापपदेन भङ्ग्या विवस्वत आरोपितविजिगीषुव्यवहारत्वाच्छत्रुमनःसंतापकारि यश उक्तम् । आतपं प्रकाशम् । आपिबद्भिरिति । तस्य सर्वत एवातिदर्शनात् । जीवलोकमिति । यश्च जीवानां लोकस्तत्र कथं चन्द्रलोक इति विरोधः । कुमुदमयमिवेति । कुमुदमय- त्वाच्छुक्लं भवति न तु कालम् । कुमुदमयं च समयं कार्तिकादि । ज्योत्स्नेति । वासरे ज्योत्स्ना न संभवतीति विरोधः । एवं च दिवः फेनमयीत्वम् । जलदे हि फेनानामभावः । कौमुदी कुमुदिनी, कार्त्तिकी च ज्योत्स्ना । पूर्वं सामान्येनोक्ता इति । विशेषेण श्वेता इवाचरन्तः श्वेतायमानाः । तैस्तन्त्र तेषां स्वत एव श्वेतत्वाच्छ्वेतपदेन कथमुपमानतेत्युच्यते । श्वेतगुणा इवाचरन्तः श्वेतायमानाः । तेन यथा श्वेतगुणयो- गादन्यत्किंचिच्छ्वेतेते तद्वदेतद्योगात् राजद्वारमिति । श्वेताः स्फटिका इत्यन्ये । केचित्तु 'श्वेतमानैः' इति पठन्ति । शस्त्यादौ चामराणां सहस्रैर्दोलायमानमित्यन्वयः ।
के फनों पर माणिक्य के टुकड़े चमकते रहते हैं उसी प्रकार इनमें भी लगे हुए थे । गंगा के श्वेत सिकतिल तटों के समान उनमें राजहंस की आकृतियाँ कढ़ी हुई थीं । मानों वे ग्रीष्मकाल पर विजय प्राप्त कर रहे थे, मानों सूर्य के प्रताप को हँस रहे थे, आतप को मानों पीते जा रहे थे, मानों जीवलोक को चन्द्रलोकमय बना रहे थे, उस ग्रीष्मकाल को कुमुदमय बना रहे थे, दिन में चाँदनी ही चाँदनी फैला रहे थे, आकाश को मानों फेन- मय दिखा रहे थे, असमय में हजारों चाँदनियों का निर्माण कर रहे थे, इन्द्र की सम्पत्ति का मानों उपहास कर रहे । चन्द्रमा की किरणों के समान उज्ज्वल चलते हुए चँवर भी स्कन्धावार की शोभा बढ़ा रहे थे । आठों दिशाओं को क्षणभर में ही स्पष्ट कर देते और क्षण भर में ढँक लेते मानों इस प्रकार त्रिभुवन का ही अपहरण करने लगे हों । ऊपर नीचे डोलते हुए चामरों ने सूर्य की किरणों को क्रम से छोड़ते-रोकते हुए मानों दिन का आना-जाना लगा दिया था । कुत्सित राजाओं द्वारा कलंकित कलियुग के आचारों को मानों वे झाड़ रहे थे । वे शरत्काल की छटा को उत्पन्न कर रहे थे जिसमें काश के उजले-
६६ हर्षचरितम् क्षैर्दोलयमानम्, अपि च हंसयूथायमानं करिकर्णशङ्खैः, कल्पलता- वनायमानं कदलिकाभिः, माणिक्यवृक्षकवनायमानं मायूरातपत्रैः, मन्दाकिनीप्रवाहायमानमंशुकैः, क्षीरोदायमानं क्षौमैः, कदलीवनायमानं मरकतमयूखैः, जन्यमानान्यदिवसमिव पद्मरागबालातपैः, उत्पद्यमाना- परम्बरमिवेन्द्रनीलप्रभापटलैः, आरभ्यमाणापूर्वनिशमिव महानीलमयू- खान्धकारैः, स्यन्दमानानेककालिन्दीसहस्रमिव गारुडमणिप्रभाप्रतानैः, अङ्गारकितमिव पुष्परागरश्मिभिः, कैश्चित्प्रवेशमलभमानैरधोमुखैश्चरण- नखपतितवदनप्रतिबिम्बनिभेन लज्जया स्वाङ्गानीव विशद्भिः कैश्चिदङ्गु- लीलिखितायाः क्षितेर्विकीर्यमाणकरनखकिरणकदम्बव्याजेन सेवाचाम- कलेरियं कालेयी। सर्वत्राभिकलिभ्यां ढक्। पद्मरागा इव बालातपास्तैः। महानीला गरुडमणयः। पुष्परागाश्च मणिभेदाः। कैश्चिदित्यादौ शत्रुमहासामन्तैः समन्तादा- सेव्यमानमित्यन्वयः। सेवेत्यादि। स्वयेदानीं चामरग्रहणेन सेवनीय इति तेषां हि क्षितिः कलत्रमतस्तद्द्वारेण सेवनेच्छा। 'हारस्य यो मध्यमणिस्तरलंः स प्रकी- उनके फूल चारों ओर खिल जाते हैं, मानों आकाश को मृणालसूत्रों से भर रहे थे। हाथी के कानों के शंख हंससमूह की भाँति लग रहे थे। केले के खम्भे इस तरह लगाए गए थे कि राजद्वार कल्पलतावन के समान लग रहा था। नाचते हुए मोर के बर्हमंडल की आकृति वाले मायूर आतपत्रों से वह स्थान माणिक्य के वृक्षों का वन हो रहा था। वहाँ अंशुक इस तरह लहरा रहे थे कि आकाश गंगा का प्रवाह बन गया। क्षौम वस्त्रों से क्षीर- समुद्र का दृश्य उत्पन्न हो रहा था। मरकत मणियों की हरी हरी किरणें इस तरह फैल गई थीं मानों वह केले का वन हो। पद्मराग मणियों की लाल-लाल किरणें उषाकाल की लाली के समान छिटक रही थीं मानों दूसरा दिन होने लगा हो। इन्द्रनीलमणियों की नीली प्रभा के फैलने से दूसरा आकाश उत्पन्न हो गया ऐसा लग रहा था। महानील मणियों की किरणें इस तरह फैल रही थीं मानों कोई अपूर्व रात्रि ही उत्पन्न होने वाली हो। गारुड मणियों की प्रभा इस प्रकार फैलती जा रही थी मानों यमुना के हजारों प्रवाह चल पड़े हों। पुष्पराग मणियों की रश्मियाँ अंगारे की भाँति लग रही थीं। भुजनिर्जित अनेक शत्रु महासामन्त वहाँ उपस्थित थे। कुछ तो भीतर प्रवेश नहीं पाने के कारण मुख नीचा किए हुए खड़े थे, चरण के नखों पर उनका मुख प्रतिबिम्बित हो रहा था, मानों वे लज्जा के कारण अपने ही अङ्गों में निमटते जा रहे थे। कुछ बैठे बैठे उँगलियों से जमीन पर लिख रहे थे। अपने नख के फैलते हुए किरणजाल से महाराज की सेवा में मानों
द्वितीय उच्छ्वासः ६७ राणीबार्पयद्भिः कैश्चिदुरःस्थलदोलायमानेन्द्रनीलतरलप्रभापट्टैः स्वामि- कोपप्रशमनाय कण्ठबद्धकृपाणपट्टैरिव कैश्चिदुच्छ्वाससौरभभ्राम्यद्भ्रम- रपटलान्धकारितमुखैरपहृतलक्ष्मीशोकधृतलम्बश्मश्रुभिरिवान्यैः शेखरोड्डी- यमानमधुपमण्डलैम्रैः प्रणामविडम्बनाभयपलायमानमौलिभिरिव निर्जितै- रपि सुसंमानितैरिवानन्यशरणैरन्तरान्तरा निष्पततां प्रविशतां चान्तर- प्रतीहाराणामनुमार्गप्रधावितानेकार्थिजनसहस्राणामनुयायिनः पुरुषानश्रा- न्तैः पुनः पुनः पृच्छद्भिः 'भद्र ! अद्य भविष्यति भुक्तास्थाने दास्यति दर्शनं परमेश्वरः, निष्पतिष्यति वा बाह्यां कक्षाम्' इति दर्शनाशया दिवसं नयद्भिर्भुजनिर्जितैः शत्रुमहासामन्तैः समन्तादासेव्यमानम् , अन्यैश्च प्रतापानुरागगतैर्नानादेशजैर्महामहीपालैः प्रतिपालयद्भिर्नरपतिदर्शनकाल- मध्यास्यमानम् , एकान्तोपविष्टैश्च जैनैराहतैः पाशुपतैः पाराशरिभिर्वर्णि- भिः सर्वदेशजन्मभिश्च जनपदैः सर्वाम्भोधिवेलावनवलयवासिभिश्च म्ले-
र्त्तितः' । चपलो वा । शेखरं मुण्डमालिकम् । मौलयः केशाः । निर्जितैः पुरस्कृत- न्यक्कृतैः, राजसेवाप्राप्तैः, संमानितैः पूजितैरिव । अनुयायिन इति । तेषां स्वयं सुलभत्वात् । जैनैः शाक्यैः । आर्हतैर्नग्नक्षपणकैः । पाशुपतैः शैवभेदैः । पाराशरेण
चँवर अर्पित कर रहे हों । कुछ के वक्ष पर लटकते हुए इन्द्रनील की प्रभा तरल हो रही थी मानों उन्होंने महाराज के क्रोध को शान्त करने के लिए अपने-अपने [कंठ में कृपाण बाँध लिए थे । कुछ के मुख पर उच्छ्वास की सुगन्ध से भौंरे छा गए थे, मानों लक्ष्मी के अपहरण कर लिए जाने के शोक से उन्होंने बड़ी लम्बी दाढ़ी बढ़ा रखी थी। उनके मस्तक के ऊपर भौंरे मँडरा रहे थे, मानों प्रणाम करने के लिए झुकने के तिरस्कार के भय से उनके धम्मिल्ल उड़े जा रहे थे । वे पराजित थे, फिर भी सम्मानित के समान थे । उनका कोई दूसरा आश्रय नहीं था । बीच-बीच में अन्तःपुर से द्वारपाल निकलते तो उनके पीछे-पीछे अनेक याचक दौड़ पड़ते, आगे जानेवाले पुरुषों से ये शत्रुसामन्त बिना थकते पूछते रहते थे कि 'भद्र, सजाए जाते हुए भुक्तास्थानमंडप में सम्राट् आज दर्शन देंगे या वे बाहरी आस्थानमंडप में निकल कर आएँगे ?' इस प्रकार सम्राट् के दर्शनों की आशा में दिन बिताते थे । भिन्न-भिन्न देशों के दूसरे राजे जो प्रताप के अनुराग से पधारे हुए थे, महाराज के दर्शनों के अवसर की प्रतीक्षा में वहाँ विराजमान थे । एक ओर बौद्ध, जैन, शैव, संन्यासी, ब्रह्मचारी, अनेक देशों के लोग, समुद्रों के तटवर्ती जंगलों के निवासी म्लेच्छ, अनेक देशों के आए हुए राजदूत वहाँ वर्तमान थे । वह राजद्वार मानों प्रजा- ७ ह० च०
६८ हर्षचरितम् च्छ्रजातिभिः सर्वदेशान्तरागतैश्च दूतमण्डलैरूपास्यमानम् , सर्वप्रजानि- र्माणभूमिमिव प्रजापतीनां लोकत्रयसारोच्चयरचितं चतुर्थमिव लोकम् , महाभारतशतैरप्यकथनीयसमृद्धिसंभारम् , कृतयुगसहस्रैरिव कल्पितसन्नि- वेशम् , स्वर्गाबुर्दैरिव विहितरामणीयकम् , राजलक्ष्मीकोटिभिरिव कृत- परिग्रहं राजद्वारमगमत् । अभवच्चास्य जातविस्मयस्य मनसि—'कथमिवेदमियतप्रमाणं प्राणि- जातं जनयतां प्रजासृजां नामीत्परिश्रमः, महाभूतानां वा परिक्षयः, पर- माणूनां वा विच्छेदः, कालस्य वान्तः, आयुषो वा व्युपरमः, आकृतीनां वा परिसमाप्तिः' इति । मेखलकस्तु दूरादेव द्वारपाललोकेन प्रत्याभिज्ञाय- मानः 'तिष्ठतु तावत्क्षणमात्रमत्रैव पुण्यभागी' इति तमभिधायाप्रतिहतः पुरः प्राविशत् । प्रोक्तमधीयते पाराशरियो यतयस्तैः । वर्णिभिर्ब्रह्मचारिभिः । सर्वप्रजेति । अत्र हि स्थित्वा यदि प्रजापतयो न सृज्येयुः तत्कथं सर्व भावाः कारणभूता इव तत्र लभ्येरन् । अर्बुदं दशकोटयः । कोटिर्लक्षशतम् । इह तु बहुसंख्योपलक्षणार्थार्बुदकोटिशब्दौ । परिसमाप्तिरिनारम्भः । तिष्ठत्विति । विद्यायुक्ते कदाचिदनादरशङ्केत्येतदर्थमाह- पुण्यभागीति । पतियों की सब प्रकार की प्रजाओं के निर्माण का स्थान था। तीनों लोकों के सार को इकट्ठा करके मानों कोई चौथा लोक बना दिया गया था। सैकड़ों महाभारत भी लिखे जाँय फिर भी उसके वैभव का वर्णन नहीं किया जा सकता। मानों हजारों सतयुगों ने अपने अपने रहने के लिए वहाँ भवन बना लिया था। मानों करोड़ों स्वर्ग वहाँ आ टिके थे और उसकी शोभा बढ़ा रहे थे। करोड़ों की संख्या में राजलक्ष्मी ने आकर उसे मानों अपना आश्रय बना लिया था। इस दृश्य को देखकर बाण के मन में बड़ा आश्चर्य हुआ। वह सोचने लगा—'इतने प्राणियों को उत्पन्न करते हुए प्रजापतियों को कैसे नहीं थकान हुई ? या पाँचों महाभूत समाप्त क्यों न हुए ? परमाणुओं का विच्छेद क्यों न हुआ ? समय का अन्त या आयु का खात्मा या आकृतियों की परिसमाप्ति क्यों न हुई ?' इधर मेखलक को दूर से ही द्वारपालों ने देखा और पहचान लिया । 'पुण्यभागी आप क्षण भर यहीं ठहरें' बाण से यह कह मेखलक बेरोक-टोक भीतर घुस गया।
अथ स मुहूर्तादिव प्रांशुना, कर्णिकारगौरेण, वीध्रकञ्चुकच्छन्नवपुषा, समुन्मिषन्माणिक्यपदकबन्धबन्धुरवस्तबन्धकृशावलग्नेन, हिमशैलशि- लाविशालवक्षसा, हरवृषककुद्कूटविकटांसतटेन, उरसः चपलहृषीकह- रिणकुलमंयमनपाशमिव हारं बिभ्रता, 'कथयतं यदि सोमवंशसंभवः सूर्यवंशसंभवो वा भूपतिरभूदेवंविधः' इति प्रष्टुमानीयताभ्यां सोमसूर्याभ्या- मिव श्रवणगताभ्यां मणिकुण्डलाभ्यां समुद्भासमानेन, वहद्वदनलावण्य- विसरवेणिकाक्षिप्यमाणैरधिकारगौरवाह्नीयमानमार्गेणेव दिनकृतः किरणैः प्रसादलब्धया विकचपुण्डरीकमुण्डमालयेव दीर्घया दृष्ट्या दूरादेवानन्द- यता, नैष्ठुर्याधिष्ठानेऽपि प्रतिष्ठितेन पदे पदे प्रश्रयमिवावनम्रेण, मौलिना
अथेत्यादौ । ईदृशपुरुषेणानुगम्यमानो निर्गत्यावोचदिति संबन्धः । अन्तराले स्वस्वन्तरादिवर्णनाभावाद्येत्यादिना समनन्तरमेव निर्गमनेन पुनरादर एव प्रती- यते । अत आह—मुहूर्तादिवेति । पुरुषानुगतत्वेन चादर एव पोष्यते । वीध्रं निर्म- लम् । बन्धुरं शोभनम् । वस्तं सुवर्णपट्टिकाकटिसूत्रम् । तस्य बन्धेन निवेशनेन कृशमवलग्नं मध्यं यस्य तेन । हिमशैले । हिमग्रहणं राज्ञो धवलत्वात् । हरग्रहणं जराशौक्ल्यप्रतिपादनाय पूर्ववत् । हृषीकाणीन्द्रियाणि । आनीताभ्यामिति । आनयने तस्य प्रविष्णुता ध्वन्यते । यश्च स्रष्टुमानीयते स स्वश्रणं गच्छति । वेणिका
कुछ ही क्षण में मेखलक बाहर आया । उसके पीछे-पीछे एक दूसरा भी पुरुष था । वह लम्बा और कर्णिकार की भाँति पीतवर्ण का था । वह निर्मल कंचुक पहने हुए था । उसकी पतली कमर में सोने के सूत्रों की बनी हुई पेटी कसी थी । उस पेटी में माणिक्य का बना हुआ राजचिह्न पदक लगा हुआ था । उसकी छाती बर्फ की चट्टान के समान चौड़ी थी । शिव के वाहन वृषभ की पीठ के टाट के समान उसके दोनों कन्धे थे । वह अपने चंचल इन्द्रिय-हरिणों को बाँध रखने के लिये पाश के समान अपने वक्ष पर हार धारण किए हुए था । चन्द्र और सूर्य के समान मणिकुण्डल उसके कानों में शोभित हो रहे थे, मानों वे (चन्द्र और सूर्य) उन कानों से पूछ रहे थे कि 'यदि चन्द्रवंश में या सूर्यवंश में कोई हर्ष जैसा सम्राट उत्पन्न हुआ हो तो उसे बताओ ।' वह दूर ही से अपनी बड़ी बड़ी आँखों द्वारा आनन्दित कर रहा था, उसकी आँखें खिले हुए पुण्डरीक की मानों मुंडमाला थी, जिसे सूर्य की किरणों ने प्रसन्न होकर मानों अर्पित किया था, क्योंकि उसके मुख की लावण्यप्रभा के प्रवाह से वे किरणें बिलकुल तिरस्कृत हो रही थीं, फिर भी सूर्य के अधिकार-गौरव को देखकर उसने उनके लिए मार्ग दे दिया था । अत्यन्त निष्ठुर पद पर प्रतिष्ठित होने पर भी वह स्वभाव से नम्र था । उसके झुके हुए मस्तक पर सफेद पगड़ी
१०० हर्षचरितम् पाण्डुरमुष्णीषमुद्वहता, वामेन स्थूलमुक्ताफलच्छुरणदन्तुरत्सरुं करकिस- लयेन कलयता कृपाणम्, इतरेणापनीततरलतां ताडनीमिव लतां शात- कौम्भीं वेत्रयष्टिमुन्मृष्टां धारयता पुरुषेणानुगम्यमानो निर्गत्यावोचत्— ‘एष खलु महाप्रतीहाराणामनन्तरश्चक्षुष्यो देवस्य पारियात्रनामा दौवा- रिकः। समनुगृह्णात्वेनमनुरूपया प्रतिपत्त्या कल्याणभिनिवेशी’ इति। दौवारिकस्तु समुपसृत्य कृतप्रणामो मधुरया गिरा सविनयमभाषत— ‘आगच्छत। प्रविशत देवदर्शनाय। कृतप्रसादो देवः’ इति। बाणस्तु ‘धन्योऽस्मि, यदेवमनुग्राह्यं मां देवो मन्यते’ इत्युक्त्वा तेनोपदिश्यमान- मार्गः प्राविशदभ्यन्तरम्। अथ वनायुजैः, आरट्टजैः, काम्बोजैः, भारद्वाजैः, सिन्धुदेशजैः, पार- प्रवाहः। वामेनेति। तदा तस्य व्यापारानुपपत्तेः। अपनीतेत्यादिनास्य नियमवि- धायित्वं पोष्यते। उन्मृष्टामुत्तंसिताम्। अनेन भास्वरतैव पोष्यते। अनन्तरः प्रधानम्। चक्षुष्यः प्रियः। आगच्छतेत्यादौ बहुत्वनिर्देशेनादर एवास्यापाद्यते। अथत्यादौ। एवंविधैस्तुरङ्गैररचितां मन्दुरां विलोकयन्दूराद्धिभक्षिष्यागारमप- श्यदिति संबन्धः। वनायुजादीनि देशविशेषेणाश्वानां नामानि। शोणैरित्यादि थी। उसके बायें हाथ में मोतियों की जड़ाऊ मूठ वाली तलवार थी और दाहिने हाथ में तरलता से रहित विद्युल्लता के समान चमकवाली सोने की वेत्रयष्टि थी। मेखलक ने कहा—'यह महाप्रतिहारों का मुखिया, महाराज का प्रिय, पारियात्र नामक दौवारिक हैं। कल्याण में अभिनिवेश रखने वाले आप इसका उचित सम्मान करें।' दौवारिक पारियात्र ने पास आकर प्रणाम किया और मधुर आवाज में विनयपूर्वक बोला—'आप आइए, और महाराज के दर्शन के लिये प्रवेश कीजिए, महाराज आप पर प्रसन्न हैं।' बाण ने कहा—'मैं धन्य हूँ, जो मुझे महाराज इस प्रकार अपने अनुग्रह के योग्य समझ रहे हैं।' यह कहकर पारियात्र के द्वारा मार्ग दिखाये जाने पर बाण ने भीतर प्रवेश किया। बाण ने भीतर प्रवेश करते ही अनेक राजवल्लभ तुरङ्गों की बनी हुई मन्दुरा (घोड़साल) देखी। वहाँ कुछ वनायुज अर्थात् वानाघाटी वजीरिस्तान में उत्पन्न घोड़े, कुछ आरट्टज अर्थात् वाहीक या पञ्जाब में उत्पन्न घोड़े, कुछ काम्बोज अर्थात् मध्य एशिया में वंक्षु नदी के पामीर प्रदेश में उत्पन्न घोड़े, कुछ भारद्वाज अर्थात् उत्तरी गढ़वाल के घोड़े, कुछ सिन्धुदेशज अर्थात् सिंधसागर या थल दोआब के उत्पन्न घोड़े, कुछ पारसीक अर्थात् सासानी ईरान के घोड़े थे। रङ्गों के हिसाब से कुछ शोण (लालकुम्मैत), कुछ श्याम (मुश्की), कुछ श्वेत (सुब्जा), कुछ पिञ्जर (समंद), कुछ हरित (नीलासुब्जा),
द्वितीय उच्छ्वासः १०१ सीकैश्च, शोणैश्च, श्यामैश्च, श्वेतैश्च, पिङ्गरैश्च, हरिद्भिश्च, तित्तिरिकल्माषैश्च, पञ्चभद्रैश्च, मल्लिकाक्षैश्च, कृत्तिकापिञ्जरैश्च, आयतनिर्मासमुखैः, अनुत्क- टकर्णकोशैः, सुवृत्तश्लक्ष्णसुघटितघण्टिकाबन्धैः, यूपानुपूर्वीवक्रायतोदग्र- ग्रीवैः, उपचयश्वसत्स्कन्धसंधिभिः, निर्भुग्नोरःस्थलैः, अस्थूलप्रगुणप्रसृ- वर्णविशेषवर्णनम् । 'शोणः पद्मार्जुनः स्मृतः' । पिञ्जरैरीषत्कपिलैः । हरिच्छुकनिभो वर्णः । तित्तिरिः पक्षिविशेषस्तद्वच्चित्रैः । 'सिताक्ष यस्य वाजिनः शफाः समस्तकं मुखम् । स पञ्चभद्रनामको नृपस्य राज्यसौख्यदः' । शुक्लपर्यन्ते असिततारके नयने येषां ते मल्लिकाक्षाः । उक्तं च—'पृथुस्निग्धा समा चैव मल्लिकाकुसुमप्रभा । राजी यस्य तु पर्यन्ते परिक्षेप्ये तु लोचने ॥ सह यो मल्लिकाक्षस्तु दृष्टिपर्यन्ततारकः ॥' इति । तारकाः कदम्बककल्पनेकबिन्दुकल्माषितत्वचः कृत्तिकापिञ्जरा यतः । आयतेत्यादि । तदुक्तम्—'मुखं तन्वायतनातं चतुरस्रं समाहितम् । ऋजु चैवोप- पदिष्टं च परिपूर्णं च शस्यते ॥' इति । कृष्णेनाप्युक्तम्—'उज्जा अतुंगअत्यं णिम्मं संवाहिरण अच्छअणं' इति । अनुत्कटो ह्रस्वः । कोशो मध्यम् । शिरसो ग्रीवायाश्च यन्मध्यं स घण्टिकाबन्धः । यो निगाल इत्युच्यते तस्य सुवृत्तादि शस्यते । यदाह- 'ग्रीवाशिरोऽन्तरस्थितो दीर्घवृत्तः समाहितः । नोद्धतो नार्थितो नातिदुर्नाहोऽति- विधानतः ॥ सुदिग्धोऽनुपदिग्धश्च निगालो गदितः शुभः ॥' इति । यूपो यज्ञचिह्नं तस्येवानुपूर्वी यस्याः । तथा वक्रा आयता उदग्रा उद्धुरा ग्रीवा येषाम् । तदुक्तम्— 'ग्रीवा मूलम्बिनी वृत्ता दीर्घा च सुसमाहिता । गले बद्धा विदोर्वृत्ता तथा शिरसि चोद्यता ॥ निगाले स्याच्च निर्मांसा वृद्धौ साकुञ्चिता भृशम् । श्लिष्टमांसाग्रबद्धा च तुरगस्य प्रशस्यते ॥' इति । उपच्येत्यादि । तदुक्तम्—'स्कन्धः सुपरिपूर्णः स्याद्व्यक्त- मांसः पृथुत्रिकः । बहुमांसाङ्गसंश्लिष्टः स्थिरमांसश्च पूरितः ॥' इति । निर्भुग्नं स्थूल- त्वाद्बहिर्निःसृतम् । उक्तं च—'स्थूलास्थि महदच्छिद्रं पृथुलं यच्च निर्वलि । उर ईदृक्प्रशंसन्ति स्थूलक्रोडं महत्तरम् ॥' इति । निर्भुग्नमुरपन्नद्रोणिकमिति केचित् । कुछ तित्तिरकल्माष (तीतरपंखी) घोड़े थे । शुभ लक्षणों वाले घोड़े थे जैसे पञ्चभद्र (अर्थात् पञ्चकल्याण हृदय, पृष्ठ, मुख और दोनों पाश्र्वों में पुष्पित या भौंरी वाला), मल्लिकाक्ष (शुक्ल अपांग-वाला) और कृत्तिकापंजर (तारों जैसी सफेद चित्तियों वाला, चितकबरा) । उनका मुँह लम्बा और पतला था, कान छोटे छोटे थे, घंटी (सिर और गर्दन की जोड़) गोल, चिकनी और सुडौल थी, गर्दन ऊपर उठी हुई और यूप की तरह लम्बी और टेढ़ी थी, कन्धे की जोड़ मांस से फूली हुई थी, छाती निकली हुई थी, टांगें पतली और सीधी थीं, खुर लोहे की भाँति कड़े थे, वेग में टूटने के भय से मानों नाड़ियों
१०२ हर्षचरितम् तैर्लोहपीठकठिनखुरमण्डलैः, अतिजवतृटनभयादनिर्मितान्त्राणीवोदराणि वृत्तानि धारयद्भिः, उच्चद्रोणीविभज्यमानपृथुजघनैः, जगतीदोलायमान- बालपल्लवैः, कथमप्युभयतो निखातदृढभूरिपाशसंयमननियन्त्रितैः, आय- तैरपि पश्चात्पाशबन्धपरवशप्रसारितैकाङ्घ्रिभिरायततरैरिवोपलक्ष्यमाणैः, बहुगुणसूत्रग्रथितश्रीबागण्डकैः, आमीलितलोचनैः, दुर्वारसश्याम लफेन- लवशबलान्दंशनगृहीतमुक्तान्फरफरितत्वचः कण्डूजुषः प्रदेशान्प्रचाल- यद्भिः, सालसवलितवालधिभिः, एकशफविश्रान्तिश्रमस्रस्तशिथिलितज- घनार्धैः, निद्रया प्रध्यायद्भिblack/श्न, स्खलितहुंकारमन्दमन्दशब्दायमानैश्च, ताडितखुरधरणीरणितमुखरशिखरखुरलिखितदमातलैर्घासमभिलषद्भिblack/श्च, प्रकीर्यमाणयवसमासरसमत्सरसमुद्भूतक्षोभैश्च, प्रकुपितचण्डचडालहु- ङ्कारकातरतरलतारकैश्च, कुङ्कुमप्रमृष्टिपिञ्जराङ्गतया सततसन्निहितनीरा- अस्थूलप्रगुणप्रस्थितैर्निमांसऋजुजङ्घैः । उक्तं च—'जङ्गे वृत्ते दीर्गे निर्मांसे पूजिते निगूढसिरे' इति । मण्डलशब्देन वृत्तत्वमुच्यते । तदुक्तम्—'सुरास्तुरङ्गे वृत्ताश्च ह्रस्वाश्च सुदृढा घनाः' इति । तथा शिलातलगिभैः खुरैरिति । उदराणीति । तदुक्तम्- 'उदरं वृत्तमगुरु मृगस्योपचितं तथा । अच्छिद्रह्रस्ववृत्ताल्पसमकुक्षि च पूजितम् ॥' इति । द्रोणी शोभाविशेषः । यदाह—'पृष्ठोरु कटिपार्श्वस्थमांसोत्कर्षणनिर्मिता । द्रोणिकेति प्रशंसन्ति शोभा वाजिनि पश्चमी ॥' इति । बाला एव पल्लवाः । उभयत इति । अत्युद्दामवेगवत्त्वादुभयत्र पाशबन्धः । गण्डको भूषणभेदः । फरफरिताः पुनः पुनरीषत्कम्पिताः । वालधिः पुच्छः । शफः समुद्रयुक्तः पादः । खुरधरणी खुराद्यःकाष्ठपट्टाच्छादिता भूः । चण्डालोऽश्वपालः । प्रमृष्टिः प्रमार्जनम् । विता- से रहित और गोल उदर भाग था, पुट्ठे चौड़े और मांसल होने से उठे हुए थे, पूँछ के बाल जमीन तक लटक रहे थे। किसी किसी प्रकार अगाड़ी और पिछाड़ी दो रस्सियों से कसकर उन्हें नियन्त्रण में रखा गया था। वे लम्बे थे, फिर भी पिछाड़ी बाँधने से उनका एक पैर बिलकुल फैल गया था, इससे और भी उनकी लम्बाई बढ़ गई थी। उनके गले का गण्डक नामक अलंकार तिगुने चौगुने सूत में गुथा हुआ था। वे कुछ कुछ झपकी ले रहे थे। खुजान मिटाने के लिये अपने शरीर में दाँतों से रह-रहकर कोड़ते रहते और त्वचा को फरफराते रहते थे। उन स्थानों पर मुँह की दूब के रस की गाज लग-लग जाती थी। कभी कभी पूँछ टेढ़ी करते थे। एक ही पैर की टेक लेकर विश्राम करने से वे थक जाते और उनकी जाँघ टटाने लगती। नींद में कुछ सोच रहे थे। हूँककर धीरे धीरे हिनहिनाने लगते थे। घास की इच्छा से खुर पटककर धरती को