हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संकेत एवं जगन्नाथ पाठक सान्वय हिन्दी व्याख्या सटीक)

भिनन्दिताः सरित इव तनिमानमानीयन्त सोडुपाः शर्वर्यः । अभिनव- पटुपाटलामोदसुरभिपरिमलं न केवलं जलम्, जनस्य पवनमपि पातु- मभूदभिलाषो दिवसकरसन्तापात् । क्रमेण च खरखगमयूखे खण्डितशैशवे, शुष्यत्सरसि, सीदत्स्रोतसि, मन्दनिर्झरे झिल्लिकाझांकारिणि, कातरकपोतकूजितानुबन्धबधिरितविश्वे, श्वसत्पतत्त्रिणि, करीषंकषमरुति, विरलवीरुधि, रुधिरकुतूहलिकेसरि- किशोरकलिह्यमानकठोरधातकीस्तबके, ताम्यत्स्तम्बेरमयूथवमथुतिम्यन्म- हामहीधरनितम्बे, दिनकरदूयमानद्विरददीनदाना श्यानदानश्यामिकालीन- मूकमधुलिहि, लोहितायमानमन्दारसिन्दूरितसीम्नि, सलिलस्यन्दसंदोह- चक्रवाकानां वियोगो भवतीत्यल्पतया तैस्ता अभिनन्द्यन्ते । सरितश्च वृत्तिकारिका- स्तेषामिति तदभिनन्दनम् । उडुपः शशी, प्लवश्च । क्रमेण चेत्यादौ । एवंविधे निदाघकाले कठोरीभवति सत्युन्मत्ता मातरिश्वानः प्रावर्तन्तेति संबन्धः । खगो रविः । शुष्यदिति साभिप्रायम् । स्रोतसश्च प्रस- रणधर्मत्त्वादाह-सीददिति । समन्तादावेगगामिनः । झिल्लिका चीरीनामकः प्राणी यो वर्षासु तरुषु सीत्कारमुच्चैः करोति । कातरेति । कपोता हि मेदो- मयत्वाच्चित्तान्तं घर्मासहाः । अत एव पतत्त्रित्वेऽपि पृथगुपादानम् । पतत्त्रित्वामि- प्रायेण श्वासमित्येतावदेव समुचितम् । एषां तथाभूतरुजाभावात् । करीषो गोमयम् । वीरुत्सपर्णशाखाजटिलं कुप्यकादि । किशोरकेति । बालत्वेन तृष्णाचसहिष्णुता, मुग्धतातिशयश्च द्योत्यते । धातकी लताभेदः । स्तबकः पुष्पगुच्छः । स्तम्बेरमो हस्ती । वमथुः करिकरशीकरः । तिम्यन्त आर्द्रीभवन्तः । नितम्बाः सानवः । द्विरदाः करिणः । दीनं क्षीणम् । आश्याना अप्रसरणधर्मंकत्वादीपच्छुष्कश्यामिका मदलेखासंबन्धिनी । लीना अतितर्षान्च्श्लिष्टाः । मूका गुञ्जितहीनाः । अलोहितम् लोहिता भवन्तो लोहितायमानाः । मन्दाराः पारिभद्रद्रुमाः । सिन्दूरिता आहित- ही शयन करने लगीं। निद्रा से अलसाई हुई आँखें रत्नों के तेज को भी नहीं सहन कर सकती थीं, कठोर आतप की तो बात ही क्या ? ग्रीष्मकाल के कारण चक्रवाक पक्षियों के जोड़ों में अभिनन्दित चन्द्र के साथ रातें नदियों की भाँति क्षीण होने लगीं। सूर्य का सन्ताप इतना बढ़ गया कि लोग न केवल नये खिले हुए पाटल के पुष्पों से सुगन्धित जल को पीना चाहते थे, बल्कि इस तरह की सुगन्ध से भरी हवा को भी पीने की उन्हें इच्छा होती थी । क्रमशः निदाघकाल कठोर होता गया । सूर्य का बालपन घटने लगा । तालाब सूखने लगे । प्रवाह शान्त होने लगे । झरने मन्द पड़ गए । झिल्लियाँ झंकारने लगीं । कपोतों के निरन्तर आर्त्त स्वर से सारा विश्व भर गया । पक्षी हाँफने लगे । गोबर बटोरने वाली हवाएँ चलने लगीं । लताएँ कहीं-कहीं बच रही थीं। धातकी के लाल-लाल गुच्छों को रुधिर के. . ६ ह०