हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संकेत एवं जगन्नाथ पाठक सान्वय हिन्दी व्याख्या सटीक)
Harshacharitam of Mahakavi Banabhatta with Sanket and Hindi Commentary
महाकवि बाणभट्ट द्वारा
पृष्ठ 135, कुल 184 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वितीय उच्छ्वासः ९३ नातिस्मयोष्मापस्मारविस्मृतस्थैर्याणि स्थानकानि, नोद्दामदर्पदाहज्वर- वेगविकलवा विकाराः, नाभिमानमहासन्निपातनिर्मिताङ्गभङ्गानि गतानि, न मदार्दितवक्रीकृतोष्ठनिष्ठ्यूतनिष्ठुराक्षराणि जल्पितानि । तथा च—अस्य विमलेषु साधुषु रत्नबुद्धिः, न शिलाशकलेषु । मुक्ताधवलेषु गुणेषु प्रसा- धनधीः, नाभरणभारेषु । दानवत्सु कर्मसु साधनश्रद्धा, न करिकीटेषु । सर्वाग्रेसरे यशसि महाप्रीतिः, न जीवितजरत्तृणे । गृहीतकरास्वाशासु प्रसाधनाभियोगः न निजकलत्रधर्मपुत्रिकासु । गुणवति धनुषि सहाय- बुद्धिः, न पिण्डोपजीविनि सेवकजने । अपि च—अस्य मित्रोपकरण- मात्मा, भृत्योपकरणं प्रभुत्वम्, पण्डितोपकरणं वैदग्ध्यम्, बान्धवोप- च कालकूटादिमिनं योगः । गरं विषम् । स्मयो गर्वः । स्थानकानि स्थितयः । अर्दितं वातव्याधिभेदः । तस्मिन्सति मुखं वक्रं भवति । तथा चोक्तम्—'वायुः प्रवृद्धस्तैस्तैश्च वातलैरूर्ध्वमाश्रितः । वक्रीकरोति वक्तारमुक्तं हसितमीक्षितम् ॥' इति । निष्प्यूतानि निर्गतानि । विमलेष्वपापेषु; अन्यत्र,—सुच्छायेषु । पद्म- रागादिष्विति वक्तव्ये शिलेत्यादिपदमादरार्थम् । एवमुत्तरत्रापि वाच्यम् । मुक्तवत्ताभिश्च धवलास्तेषु गुणेषूदार्यादिषु, सूत्रेषु च । प्रसाधनं प्रकृष्टं साध- नम्, अर्जनम्, भूषणं च । दानं धनत्यागः, मदश्च । साधनं संपादनम्; सैन्यं च । साध्यतेऽनेनेति कृत्वा । करो दण्डः, पाणिश्च । आशा दिशः, चेतः, वाञ्छा च । प्रसाधनं संपादनम्, दण्डश्च । गुणो ज्या, शौर्याद्याश्च गुणाः । उपक्रियन्तेऽनेने- त्युपकरणमुपयोगः । आत्मेति । न हि मित्राणि मित्रव्यतिरेकेण बान्धवादिव जाने से भर्राई हुई है, न इनकी स्थिति ऐसी है कि घमण्ड रूप अपस्मार रोग हो जाने से धैर्य समाप्त हो गया है, इनमें विकार ऐसे नहीं जिनमें उत्कट दर्प के ज्वर की व्यग्रता है, न इनकी चाल ऐसी है कि अभिमान रूप महासन्निपात हो जाने से लड़खड़ाने लगी हो, इनकी बातों में ऐसे निष्ठुर अक्षर, जो मद की वातव्याधि ओंठ से दबोचने से निकाले जाते हैं, नहीं होते । इसी प्रकार—हर्ष निर्मल चित्त वाले सज्जनों को ही रत्न समझता है, पत्थर के टुकड़ों को रत्न नहीं । मोती के समान उज्ज्वल गुणों को वह प्रसाधन समझता है, गहनों के भार को नहीं । श्रद्धा से ऐसे कर्म करता है जिनमें दान हो, बल्कि दानजल बहाने वाले कीट रूप हाथियों का संग्रह नहीं करता । सबसे बढ़े हुए यश में इसकी अधिक प्रीति है सूखे तृण के समान प्राणों में नहीं । जिनसे कर (दण्ड) ग्रहण करता है ऐसी दिशाओं में प्रसाधन (दण्ड) का अभियोग करता है, अपनी कलत्र रूप धर्मपुत्तलिकाओं का प्रसाधन (शृङ्गार) नहीं करता । वह गुण ( डोरी ) वाले धनुष को अपना सहायक मानता है, पेट पर पलने वाले सेवकों पर