हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संकेत एवं जगन्नाथ पाठक सान्वय हिन्दी व्याख्या सटीक)
Harshacharitam of Mahakavi Banabhatta with Sanket and Hindi Commentary
महाकवि बाणभट्ट द्वारा
पृष्ठ 46, कुल 184 में से
संदर्भ में पढ़ें४ हर्षचरितम् प्रायः कुकवयो लोके रागाधिष्ठितदृष्टयः १। कोकिला इव जायन्ते वाचालाः २कामकारिणः ॥ ४ ॥ सन्ति श्वान इवासंख्या जातिभाजो गृहे-गृहे । एवं सर्वज्ञतागुणकथनेन कविप्रशंसां कृत्वा काव्यप्रशंसामाह-प्राय इत्यादिना । काव्यमेतं नाम स्वभावसुभगम् । येनेदृशा अपि कवयः प्रायः प्राचुर्येण कोकिला इव जायन्ते वल्गुवाचः सम्पद्यन्ते, किं पुनः संविशिष्टा न जायेरन् । केचित्पुनर्भूयसा कुत्सिताः कवयो जायन्त इति कुकविनिन्देवैयमिति व्याख्यातवन्तः । रागो द्वेषपूर्व- कोऽनर्थाभिनिवेशस्तेनाधिष्ठिता दृष्टिवुद्धिर्येषाम् । वाचाला असंबद्धप्रलापिनः । कामेन स्वेच्छया, न त्वलंकारकृद्दर्शितनीत्या कुर्वन्ति ये ते । कोकिलपक्षे-कुकन्ति गृह्णन्ति चेतांसीति कुकाः, ते च ते वयो मयूरप्रवराः पक्षिणः, रागो लोहित्यम् । दृष्टिश्चक्षुः । वाचा भारत्या । आला आ समन्ताल्लान्त्यावर्जयन्ति यतस्तादृशाः सन्तः । कामं व्यसनं कुर्वन्ति तच्छीलाः । कामोद्दीपनविभावतां यान्तीत्यर्थः । यद्वा—अवा- चालाः । अकारप्रश्लेषोऽत्र ॥ ४ ॥ सन्तीत्यादि । असंख्या अगणनार्हाः । जाति स्वरूपवर्णनामात्त्ररूपां वक्रोक्तिशून्यां भजन्ते । 'गतोऽस्तमर्को भातीन्दुर्यान्ति वासाय पक्षिणः' इत्यादिवत् । श्वानोऽप्य- संख्याः । नास्ति संख्यं संग्रामो येषां ते । जातिशब्देनात्र श्वजातिसमवेता अमेध्यभक्ष- णादयो गृहीताः । यद्वा—श्वत्वं नाम जातिस्तत्प्रतिपादनं प्रयोजनान्तरशून्यतामावेद- राग (लाली) से युक्त दृष्टि वाले कोकिल जिस प्रकार वाचाल एवं कामोद्दीपक होते हैं उसी प्रकार संसार में प्रायः कुकवि राग (द्वेषपूर्वक अनर्थाभिनिवेश) से युक्त दृष्टि वाले होकर असम्बद्ध प्रलाप करते हैं और स्वेच्छानुसार काम करते हैं (न कि आलङ्कारिकों द्वारा प्रदर्शित मार्ग पर चलते हैं) ॥ ४ ॥ कुत्तों के समान घर-घर में केवल जन्म लेनेवाले† कवि असंख्य हैं, जो स्वरूप मात्र का वर्णन करते हैं। शरभों के समान उत्पादक‡ अर्थात् नव निर्माण करने वाले कवि † जातिभाजः, अर्थात् वे कवि जो केवल जाति (स्वभाव वर्णना मात्र) करने वाले, वक्रोक्तिशून्य हैं। ‡ उठे पैरों वाले। शरभ एक प्राणी है जिसके आठ पैर होते हैं और सब ऊपर की ओर उठे रहते हैं। १. मूर्त्तयः । २. कामचारिणः ।