भारतकोश
हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संकेत एवं जगन्नाथ पाठक सान्वय हिन्दी व्याख्या सटीक)

हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संकेत एवं जगन्नाथ पाठक सान्वय हिन्दी व्याख्या सटीक)

Harshacharitam of Mahakavi Banabhatta with Sanket and Hindi Commentary

महाकवि बाणभट्ट द्वारा

DevanagariHindipublished184 पृष्ठ

पृष्ठ 55, कुल 184 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 55

Digitized by Arya Samaj Dayanand Ashram Chennai and eGangotri १३ न्मन्त्रान्व्याचचक्षिरे । विद्याविसंवादकृताश्च तत्र तेषामन्योन्यस्य १विवादाः प्रादुरभवन् । अथातिरोषणः प्रकृत्या महातपा मुनिरत्रेस्तनयस्तारापतेर्भ्राता नाम्ना दुर्वासा द्वितीयेन मन्दपालनाम्ना मुनिना सह कलहायमानः २सामगायन्क्रोधान्धो विस्वरमकरोत् । सर्वेषु च तेषु ३शापभयप्रति- पन्नमौनेषु मुनिष्वन्यालापलीलया चावधीरयति४ कमलसम्भवे, भगवती कुमारी किञ्चिदुन्मुक्तबालभावे भूषितनवयौवने वयसि५ वित्तशीलवृद्धिवयसामनुरूपैरालापैरेकत्रासनबन्धो गोष्ठी । प्रतीक्ष्यः पूज्यः सम्यगु- दात्तादिभ्रैश्चर्यादिप्राधान्यादुदचारयञ्जगुः । अपचितिः पूजा । सामानि जगुरिति साम्नां गानमेवोचितम् । विद्याविसंवादकृता इति, न तु मात्सर्यादिना । प्रादुरभव- न्नित्यनौचित्यशङ्कया तत्कर्तृत्वपरिहारः । प्रकृत्येति । अन्यथा ब्रह्मसन्निधानेन कथमीदृगाक्षेपः । कथमीदृशोऽवकाश इत्याह—महातपा इति । मुनिरित्यनेनास्य ज्ञानप्राधान्यात्तुल्यतोद्भासनमतीवोप- कारः । अत्रेस्तनय इति न केवलं महातपस्वेन यावदत्रितनयत्वेन ब्रह्मलोकप्राप्ति- रस्य । ततस्तारापतेरित्यादिना तथाभूतपरमप्रजापतिसम्बन्धयोग्यत्वमस्याख्यायते । द्वितीयेनेति तत्समत्वमुच्यते । कथं सामगानेऽप्यनवहित इत्याह—क्रोधान्ध इति । सर्वेष्वित्यादौ देवी सरस्वती श्रुत्वा जहासेति क्रियाप्रतिपत्तिरस्य मा भूदित्युत्त मप्रकृति- त्वादन्येत्याद्युक्तम् । अन्येन सहा लापलीलाकथाक्रीडया । कुमारीति । कुमारीत्वेनास्या गान किया। अन्य लोगों ने यज्ञक्रियाआ के उपयोग में आनेवाले मन्त्रों की व्याख्या की। वहाँ उन लोगों के बीच मत-मतान्तर को लेकर परस्पर विद्याविषयक विवाद उठ खड़े हुए। तब स्वभाव से अत्यन्त क्रोधी, महातपस्वी, अत्रि का पुत्र, तारापति (चन्द्र) का भ्राता दुर्वासा का मुनि मन्दपाल नाम के दूसरे मुनि के साथ झगड़ा कर बैठा और सामगान करते हुए क्रोध से अन्धा होकर स्वर-भङ्ग कर दिया। शाप न दे दे, इस डर से सबके सब मुनि चुप हो गए और दूसरों के साथ बात करने के बहाने ब्रह्माजी ने भी (उस विस्वर साम- गान की) उपेक्षा की। पर कुमारी सरस्वती (वहीं उपस्थित थी)। वह कुछ-कुछ बालभाव छोड़ नये यौवन को सुशोभित करने वाली उम्र में आ पहुँची थी। १. विद्याविवादाः । २. सामगायः । ३. शापभवास्त्र । ४. अवधीरयति । ५. नवे वयसि । CC-0.Panini Kanya Maha Vidyalaya Collection.