हठयोग प्रदीपिका (योगी स्वात्माराम - ज्योत्स्ना टीका सहित सटीक)

१६४ हठयोगप्रदीपिका क्कणः क्वणनमित्यपि' (I. 7. 3) इत्यमरः । अनाहतो ध्वनिरनाहतो निर्ह्रादो देहे देहमध्ये श्रूयते श्रवणविषयो भवतीत्यर्थः ॥ ७० ॥ दिव्यदेहश्च तेजस्वी दिव्यगन्धस्त्वरोगवान् । संपूर्णहृदयः शून्य आरम्भे योगवान् भवेत् ॥ ७१ ॥ दिव्यदेह इति । शून्ये हृदाकाशे य आरम्भो नादारम्भस्तस्मिन् सति हृदाकाशविशुद्धयाकाशशून्यमध्याकाशाः शून्यातिशून्यमहाशून्यशब्दैर्व्यवह्रियन्ते योगिभिः । संपूर्णहृदयः प्राणवायुना सम्यक् पूर्णं हृदयं यस्य स तथा आनन्देन पूर्णे हृदये योगवान् योगी दिव्यो रूपलावण्यबलसंपन्नो देहो यस्य सः दिव्यदेहः तेजस्वी प्रतापवान् दिव्यगन्धः दिव्य उत्तमो गन्धो यस्य स तथा अरोगवान् रोगरहितो भवेदिति संबन्धः ॥ ७१ ॥ अथ घटवस्था— द्वितीयायां घटीकृत्य वायुर्भवति मध्यगः । दृढासनो भवेद् योगी ज्ञानी देवसमस्तदा ॥ ७२ ॥ घटवस्थामाह—द्वितीयायामिति । द्वितीयायां घटवस्थायां वायुः प्राणः घटीकृत्य आत्मना सहापानं नादबिन्दू चैकीकृत्य मध्यगो मध्यचक्रगतः कण्ठस्थाने मध्यचक्रम् । तदुक्तमत्रैव जालंधरबन्धे—' मध्यचक्रमिदं ज्ञेयं षोडशाधारबन्धनम्' (III. 73) इति । यदा भवेदित्यध्याहारः । तदास्यामव- स्थायां योगी योगाभ्यासी दृढमासनं यस्य स दृढासनः स्थिरासनो ज्ञानी पूर्वापेक्षया कुशलबुद्धिर्देवसमो रूपलावण्याधिक्याद् देवतुल्यो भवेत् । तदुक्त- मीश्वरोक्ते राजयोगे—