जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)
Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary
वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 153, कुल 588 में से
संदर्भ में पढ़ेंआयुर्दायाध्यायः ॥ ५ ॥ १२७ “भूम्याः पुत्रं वर्जयित्वाऽरिभस्या हन्युः स्वात्स्वादायूषस्ते त्रिभागम्” इति बादरा- यणेन । तथा शुक्रार्कपुत्रौ प्रोज्झ्य = शुक्रशनी वर्जयित्वा, सूर्योच्छिन्नद्युतिषु = सूर्येणोच्छिन्ना कर्त्तिता द्युतिर्येषां तेष्वर्यादस्तमितेषु ग्रहेषु दलमायुषोऽर्द्धं हीयते । अस्तङ्गतावपि शुक्रशनी स्वायुर्नापहरतोऽन्येषामस्तंगतानां तु सिद्धस्य स्वायुषोऽर्द्धं क्षीयते ॥ ७ ॥ अष्टमश्लोकेऽपि पूर्व (७) श्लोकार्थसादृश्यमवलोक्य पुनरुक्ततया न व्याख्यातमिति ॥८॥ उच्च राशिमें ग्रहोंकी जो पूर्णायु कही गई है उसकी आधी नीचमें प्राप्त होने पर नाश होती है याने जो ग्रह नीचमें रहते हैं उनकी आयु आधी होती है। जैसे सूर्यकी आयु रा/९, १०° में २० वर्ष, तथा रा/६, १०° में १० वर्ष । एवं सर्वत्र जानना चाहिये । उच्च और नीच के बीचमें ग्रह हो तो अनुपातसे समझना । जैसे ६ राशिमें, याने १०८०० कलामें आधी आयु घटती है तो इस ग्रह और उच्चके अन्तरमें क्या ? यहां दोनों ओर ग्रह तथा उच्चकी दूरी जानकर अनुपात करे । उससे जो फल मिले उसे पूर्णायुमें घटावे वह उस ग्रहकी स्पष्ट पिण्डायु या निसर्गायु होती है । मङ्गलको छोड़कर शत्रुगृहमें प्राप्त ग्रह अपने आयुका त्रिभाग १/३ नाश करता है । मङ्गल शत्रुगृहमें रहनेपर भी पूर्णायु पाता है । शुक्र और शनि के बिना सभी ग्रह अस्त होनेपर अपनी आयुका आधा नाश करते हैं । शुक्र और शनि अस्त होनेपर भी पूर्णायु पाते हैं । (सु. शा. कार) ॥ ७-८ ॥ अथ व्ययादिहरणम् । सर्वाद्धंत्रिचरणपञ्चषष्ठभागाः क्षीयन्ते व्ययभवनादसत्सु वामम् । सत्स्वर्द्धं हसति तथैकराशिगानामेकोऽशं हरति बली तथाऽऽह सत्यः ॥९॥ एकर्क्षोपगतानां यो भवति बलाधिको विशेषेण । क्षपयति यथोक्तमंशं स एव नान्योऽपि तत्रस्थः ॥ १० ॥ असत्सु = पापग्रहेषु, व्ययभवनात् = द्वादशभावात् , वामं = विपरीतं, व्यवस्थितेषु (व्य- यभावमारभ्य सप्तमपर्यन्तमवस्थिताः पापग्रहाः स्युस्तदा ) स्वायुषः सर्वाद्धंत्रिचरणपञ्चषष्ठ- भागाः क्षीयन्ते । यथा व्यये पापः सर्वमायुरपहरति । एकादशस्थोऽर्द्धमपहरति । दशमस्थ- स्त्रिभागम् । नवमे चतुर्थांशम् । अष्टमे पञ्चमांशम् । सप्तमे षष्ठभागमपहरति ॥ सत्स्वर्द्ध- मिति । तेष्वेव शुभग्रहा विद्यमानास्तदर्द्धमर्थात्पापेषु यन्मितमुक्तं तदर्द्धमपहरन्तीति । तथथा व्यये शुभोऽर्द्धमपहरति । एकादशे चतुर्थांशम् । दशमे षष्ठांशम् । नवमेऽष्टमांशम् । अष्टमे दशमभागम् । सप्तमे द्वादशांशमपहरति । तथैवैकराशिगानामुक्तस्थानेषु यदा द्वयादयो ग्रहा एकस्थानगता भवन्ति तदा तेषां मध्ये बली ग्रह एक एव स्वीयं यथापठितमंशं हरति नान्यो न्यूनबलः कश्चिदिति सत्याचार्य आह । तथा च— “एकक्षोपगतानां यो भवति बलाधिको विशेषेण । क्षपयति यथोक्तमंशं स एव नान्योऽपि तत्रस्थः” ॥ इति । अत्र दशमश्लोकः सत्याचार्यभाषितः पूर्वश्लोकार्थपोषक इति ॥ ९-१० ॥ यदि पापग्रह बारहवें हो तो पुरी आयु घटती है । ग्यारहवें में आधा भाग १० वें में तीसरा भाग, नववेंमें चौथाई, आठवेंमें पंचमांश, सप्तममें छठ्ठा भाग घटता है । और शुभ ग्रह का आधा घटेगा । यथा बारहवेंमें आधा, ग्यारहवें में चौथाई, दशवेंमें छठ्ठा, नववेमें आठवां, आठवेंमें दशवां, और सातवेंमें बारहवां भाग घटता है । यदि एक ही स्थान में दो तीन वा बहुत ग्रह हों तो सब ग्रहोंका भाग नहीं घटता है उनमें जो सबसे अधिक बलवान् हो उसीका एक भाग घटता है याने जिस भावमें पाप वा शुभमें जितना घटता है 10 उतना बलवान् एकही ग्रहका घटेगा । यद्यपि क्षीण चन्द्रमा और पापग्रहसे युक्त बुध क्रूर है