जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

राशिशीलाध्यायः ॥१॥ कुलीरकर्कटककर्कटाख्याः कण्ठीरवः सिंहमृगेन्द्रलेयाः । पाथोनकन्यारमणीतरुण्यस्तौली वणिक्जूकतुलाधटाश्च ॥ ५ ॥ अल्यष्टमं वृश्चिककौर्पिकीटाः धन्वी धनुश्चापशरासनानि । मृगो मृगास्यो मकरश्च नक्रः कुम्भो घटस्तोयधराभिधानः ॥ ६ ॥ मीनान्त्यमत्स्यपृथुरोमझषा वदन्ति दस्रादिकर्क्षनवपाद्युताः क्रियाद्याः । चक्रस्थिता दिविचरा दिननाथसंख्याः क्षेत्रर्क्षराशिवभवनानि भसंज्ञितानि ॥ ७ ॥ इदानीं राशीनां नामान्तराण्युच्यन्ते— मेषः, अजः, विश्वः, क्रियः, तुम्बुरः, आद्यश्चैते मेषराशेः पर्यायाः सन्ति । वृषः, उक्षः, गौः, तावुरुः, गोकुलमित्येता वृषराशेः संज्ञाः । मिथुनं = मिथुनराशि द्वन्द्वं, नृयुग्मं, जुतुमं, यमं, युगं, तृतीयं च विज्ञा वदन्ति । कुलीरः, कर्काटकः, कर्कट इत्येताः कर्कराशेराख्याः = संज्ञाः । कण्ठीरवः, सिंहः, मृगेन्द्रः, लेय इत्येते सिंहराशेः पर्यायाः । पाथोनः, कन्या, रमणी, तरुणीत्येते कन्याराशेः पर्यायाः । तौली, वणिक्, जूकः, तुला, घटश्चैते तुलाराशेः पर्यायाः । अलिः, अष्टमं, वृश्चिकः, कौर्पिः, कीटश्चैते वृश्चिकराशेः पर्यायाः । धन्वी, धनुः, चापं, शरासनमित्येते धनूराशेः पर्यायाः । मृगः, मृगास्यः, मकरः, नक्रश्चैते मकरराशेः पर्यायाः । कुम्भः, घटः, तोयधरश्चैते कुम्भराशेः पर्यायाः । मीनः, अन्त्यः, मत्स्यः, पृथुरोमः, झषश्चैता मीनराशेः संज्ञा विबुधा वदन्ति । अथ नक्षत्रसङ्गता राशयो बुधैः कथं ज्ञायन्ते ? इत्यत आह—दस्रादिकर्क्षनवपाद्युताः = आश्विन्यादिनक्षत्राणां नवभिर्नवभिः पादैर्युताः सङ्गताः ( अत्रेदमवधेयं-प्रतिनक्षत्रं चत्वारः पादास्तथा = नवभिः पादैरेको राशिरिति । दस्रादिसप्तविंशतिनक्षत्राणामष्टोत्तरशतसंख्याकाः पादास्तैर्द्वादशराशयोऽतो नवभिः पादैरेको राशिरिति युक्तम् ) क्रियाद्याः = मेषाद्याः, दिननाथ- सङ्ख्या दिननाथः सूर्यस्तत्सङ्ख्या द्वादशमिता इत्यर्थः “द्वादशात्मा दिवाकर” इत्युक्तेः । दिविचराः = आकाशचारिणो राशयश्चक्रस्थिताश्चक्राकारे ( वृत्ताकारे ) वर्त्तमाना भसंज्ञितानि = भमिति संज्ञा येषां तानि ( 'भम्' इति राशेः पर्यायः ) क्षेत्रर्क्षराशिवभवनानि = क्षेत्रम्, ऋक्षं राशिः, भवनमित्येतानि नामान्तराणि भजन्ते । अत्र राशिरैव क्षेत्रमृक्षं भं भवनमित्यादि- नामान्तरैर्गृह्यते । तथोक्तं वराहेण बृहज्जातके— “राशिक्षेत्रगृहर्क्षभानि भवनञ्चैकार्थसम्पत्ययाः इति” ॥ ७ ॥ मेष, अज, विश्व, क्रिय, तुंबुर, और आद्य मेषके नाम हैं । वृष, उक्ष, गो, तावुरु और गोकुल, वृषके नाम हैं । द्वन्द्व, नृयुग्म, यम, युग और तृतीय, मिथुनको कहते हैं ॥ ४ ॥ कुलीर, कर्काटक और कर्कट, कर्कको कहते हैं । कंठीरव, सिंह, मृगेन्द्र और लेय सिंह को कहते हैं । पाथोन, कन्या, रमणी और तरुणी, कन्याको कहते हैं । तौली, वणिक्, जूक, तुला और घट, तुलाको कहते हैं ॥ ५ ॥ अलि, अष्टम, वृश्चिक, कौर्पि और कीट, वृश्चिकके नाम हैं । धन्वी, धनुः, चाप और शरासन, धनुके नाम हैं । मृग, मृगास्य, मकर और नक्र, मकरके नाम हैं । कुम्भ, घट और तोयधर, कुम्भको कहते हैं ॥ ६ ॥