जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

राशिशीलाध्यायः ॥१॥ १३ मेषादि बारह राशि के द्रव्य क्रमसे-१ वस्त्र और धान्य । २ वन्यफल । ३ हरिणविशेष ४ उत्तम अन्न । ५ जिसके त्वचा में बल हो । ६ मूंग आदि । ७ तिल वस्त्र आदि । ८ ईख, और लोहा आदि । ९ शस्र और घोड़ा । १० सुवर्णादि । ११ जलमें होने वाले फूल । १२ समस्त जलमें होने वाली चीजें हैं ॥ २४ ॥ अथ राशिस्वामिनिरूपणम् । धराजशुक्रज्ञशशीनसौम्यसितारजी वार्क जमन्दजीवाः । क्रमेण मेषादिषु राशिनाथस्तदंशपाश्चेति वदन्ति सन्तः ॥ २५ ॥ धराज-शुक्र-ज्ञ-शशी-न-सौम्य-सितार-जीबार्कज-मन्द-जीवाः क्रमेण मेषादिषु राशिनाथाः भवन्ति । यथा धराजो मङ्गलो मेषस्य । शुक्नो वृषस्य । ज्ञो बुधो मिथुनस्य । शशी = चन्द्रः कर्कस्य । इनः=सूर्यः सिंहस्य । सौम्यो बुधः कन्यायाः । सितः = शुक्रस्तुलायाः । आरो मङ्गलो वृश्चिकस्य । जीवो वृहस्पतिर्धनुषः । अर्कजः=शनिः मकरस्य । मन्दः शनिः कुम्भस्य । जीवो गुरुमीनस्याधिपतिरिति । तदंशपाश्च=अमी राशि- स्वामिनस्तदंशपास्तेषां राशीनां येंडशाः = नवांशास्तेषामधिपश्व, राशीशा एव नवांशाधिपा अपि भवन्ति, इन सन्तो मनीषिणो वदन्ति । अत्र सूर्याचन्द्रमसावेकैकराश्यधिपावन्ये ग्रहा द्विराशिपा इत्यत्र वृद्धानां वचनम्— “कण्ठीरवं विक्रमिणं विलोक्य स्वीयं पदं तत्र चकार सूर्यः । मैत्र्या तदासन्नतया कुलीरे निजं बबन्धालयमेणलक्ष्मा ॥ अन्ये ग्रहा गृहयियाचिषया क्रमेण शीतांशूतीग्ममहसोः सदनं समीयुः । प्राप्तक्रमेण ददतुर्भबनानि तौ तु ताराग्रहा द्विभवनास्तत एव जाताः” ॥ २५ ॥ मेषादि राशियोंके स्वामी कहते हैं—मेषका मंगल । वृषका शुक्र । मिथुनका बुध । कर्कका चन्द्रमा । सिंहका सूर्य । कन्याका बुध । तुलाका शुक्र । वृश्चिकका मंगल । धनु का बृहस्पति । मकरका शनि । कुम्भका शनैश्चर और मीनका बृहस्पति हैं ॥ २५ ॥ मेषादिराशीशचक्रम् ।

राशि	मे.	वृ.	मि.	क.	सि.	कं.	तु.	वृ.	ध	म.	कुं.	मी.
स्वामी	मं.	शु.	बु.	चं.	सू.	बु.	शु.	मं.	गु.	श.	श.	बृ.

अथ सूर्यादीनां त्रिकोणराश्यादिवर्णनम् । मूलत्रिकोणा हरितावुरुक्रिया वधूथनुस्तौलिघटा दिवाकरात् । सितासिताक्कार्किरसां नखांशकास्त्रिकोणमादौ परतः स्वमन्दिरम् ॥ २६ ॥ वृषादिभागत्रयमुच्चमिन्दोर्मूलत्रिकोणं परतस्तु सर्वम् ॥ मेषादिगा द्वादशभागसंज्ञाः कुजस्य कोणं परतः स्वभं स्यात् ॥ २७ ॥ कन्याऽर्द्धमुच्चं, शशिनस्य कोणं दशांशकाः, स्वर्चफलं शरांशाः । कुम्भस्त्रिकोणं, फणिनायकस्य तुङ्गं नृयुग्मं, रमणी गृहं स्यात् ॥ २८ ॥ सूर्यादीनां मूलत्रिकोणराशय उच्यन्ते । हरितावुरुक्रियावधूथनुस्तौलिघटाः, दिवाकरात्=सूर्यादेः, मूलत्रिकोणानि भवन्ति । यथा सूर्यस्य हरिः=सिंहो मूलत्रिकोण- संज्ञः । चन्द्रस्य तावुरुर्वृषः । कुजस्य क्रियः = मेषः । बुधस्य वधूः = कन्या । गुरोर्धनुः । शुक्रस्य तौली=तुला । शनैश्चरस्य घटः=कुम्भो मूलत्रिकोणसंज्ञो भवति । तथाऽऽह वराहः— “सिंहो वृषः प्रथमषष्ठहयाङ्गतौलिकुम्भास्त्रिकोणभवनानि भवन्ति सूर्यात्” इति । अथ सूर्यस्य सिंहः स्वगृहं तदेव मूलत्रिकोणमुक्तम्, किमित्युच्यते-सितासिताकार्गि- २ जा०