भारतकोश
जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary

वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished588 पृष्ठ

पृष्ठ 550, कुल 588 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 550

शारम्भे, इन्दुश्चन्द्रो हि = निश्चयेन मनोरूपतया पूर्णभावेन ददाति इति वाच्यम्। अत्र चन्द्र इत्युपलक्षणमुत सर्वेषामेवैष नियमो ज्ञेयः । उत्पादितमिति । इष्टोत्कटत्व इति च श्लोकौ स्पष्टार्थाविति ॥ ४-११ ॥ अधिक आरोहवीर्य, भावसदृश, अष्टवर्गमें अधिक बिन्दुवाले, १०-११-१ भावस्थ, अपने उच्चादिवर्ग प्राप्त, षड्बलयुक्त ग्रह दशामें शुभप्रद होते हैं ॥ ७ ॥ गुलिक राशिका स्वामी, गुलिकके साथी, थोड़े बिन्दुवाले, शत्रु-नीच-अस्तं गत, पाप- ग्रह युक्त, भावसन्धिमें प्राप्त और ऋक्ष सन्धि नवांशमें जो ग्रह हों वे दशामें अनिष्ट फल देते हैं ॥ ८ ॥ दशापति यदि लग्नमें प्राप्त हो तथा लग्नसे तृतीय-षष्ठ-दशम-एकादशमें दशापतिका सप्तवर्ग या उसका मित्र ग्रह हो वा लग्नमें शुभग्रह हो तो दशा शुभ होती है ॥ ६ ॥ दशाधीशके मित्रगृहमें या उसके उच्च स्थानमें, अथवा दशाधीशसे सप्तम, त्रिकोण (५।९), उपचय (३।६।१०।११) में चन्द्रमा हो तो निश्चय उस दशामें शुभ फलोंको देते हैं ॥७॥ उक्त राशियोंमें गत चन्द्रमाका वह भाव उक्त समय लग्न-धनादि जो भाव हो उसकी वृद्धि उस दशामें होती है। यदि वह चन्द्रमा इतर राशिमें होतो उस भावकी हानि होती है चन्द्रमाके स्वगृहादिमें प्राप्त होने पर जो फल श्रेष्ठ २ विद्वानोंने कहा है, वह शुभाशुभ फल दशाके प्रवेशमें मनोरूपसे निश्चय चन्द्रमा देता है ॥ ९ ॥ पहले ग्रहोंके जो शुभ तथा अशुभ फल कहे जा चुके हैं उसीके अनुसार उनकी दशामें मनुष्योंके शुभ वा अशुभ फल होते हैं ॥ १० ॥ इष्ट फलकी अधिकतामें मनुष्योंको शुभ फल होते हैं और अशुभकी अधिकता होने पर अनिष्ट फल होते हैं। साम्यमें निश्चय मिश्र फल होते हैं। इसकी कल्पना सब जगह करनी चाहिये ॥ ११ ॥ संज्ञाध्याये यस्य यद्द्रव्यमुक्तं कर्माजीवो यस्य यश्चोपदिष्टः । भावस्थानालोकयोगोद्भवं च तत्तत्सर्वं तस्य योज्यं दशायाम् ॥ १२ ॥ इदानीं पूर्वोक्तानां विविधफलानां तत्तद्योगतत्तद्ग्रहदशायां परिपाकमाह-संज्ञाध्याय इति । संज्ञाध्याये यस्य ग्रहस्य यद् द्रव्यं 'ताम्र-मणीत्यादि' उक्तम् । यस्य ग्रहस्य कर्माजीवश्च य उपदिष्टः । भावस्थानालोकयोगोद्भवं च = यस्य ग्रहस्य यद्भावफलं, स्थानफलम्, आलोक-(दृष्टि-) फलं, योगफलञ्चोक्तं तत्तत्सर्वं तस्य ग्रहस्य दशायां योज्यम् = वाच्य- मिति ! शुभदशायां तस्य तस्य द्रव्यादेरवाप्तिः, अशुभदशायां तत्तद्द्रव्यादेर्हानिर्भवतीति वाच्यम् (बृहज्जातकम्) ॥ १२ ॥ संज्ञाध्यायमें जिसका जो द्रव्य कहा है, कर्माजीवाध्यायमें जिसका जो उपदेश किया है, भावफल, योगफल, दृष्टिफल जो कहे हैं वे सब उसकी दशामें योजना करे ॥ १२ ॥ शुभफलददशायां तादृगेवान्तरात्मा बहु जनयति पुंसां सौख्यमर्थागमं च। कथितफलविपाकैस्तर्कयेद्वर्त्तमानां परिणमति फलोक्तिः स्वप्नचिन्तास्ववीर्यैः ॥१३॥ इदानीमात्मस्वरूपदर्शनादेव दशावगमप्रकारमाह-शुभफलददशायामिति । शुभानि फलानि ददातीति शुभफलदस्तस्य दशा = शुभफलददशा, तस्यां मनुष्याणामन्तरात्मा जीवात्मा (चित्तस्वरूपः तादृगेव ) शुभः = (प्रसन्नः ) एव भवति । तदानीं पुंसां = पुरु- षाणां बहुविधं सौख्यमर्थागमञ्च जनयति । शुभदशायां पुरुषाणामन्तःकरणं सुप्रसन्नमा- स्ते, तथा विविधं सौख्यं धनागमश्च भवति । ईदृग्लक्षणं दृष्ट्वा शुभदशा तर्कयेति भावः । अर्थादेवाशुभदशायां नराणामन्तरात्मा वैरूप्यमुपगतः, विविधं दुखं धनापगमश्च भवति । मिश्रे मिश्रफलञ्चेति बोध्यम् । अत एव कथितफलानां विपाकदर्शनादेव वर्त्तमानां