कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 105, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें| ५६ | कादम्बरी- | [ कथामुखे- |
|---|
शुककुल-दलितदाडिमीफल-द्रवार्द्रीकृत-तलैरतिचपल-कपिकुल-कम्पित$^१$-कपित्थैल$^२$-च्युतपल्लव-फलशकलैः$^३$, अनवरत-निपतित$^४$-कुसुमरेणुपांशुलैः, पथिक-जन-रचित-लवङ्गपल्लव-संस्तरैः$^५$, अतिकठोर-नारिकेल$^६$-केतकी करीर-बकुल$^७$-परिगतप्रान्तैः, ताम्बूलीलतावनद्ध-पूगखण्ड-मण्डितैर्वनलक्ष्मी-वासभवनैरिव$^८$ विराजितों लतामण्डपैः$^९$, उन्मद-मातङ्ग-कपोलस्थल-गलित$^{१०}$-सलिलं-सिक्तेनेव निरन्तरमैलालतावनेन$^{१२}$ मदगन्धिनान्धकारिता, नख-मुख-लग्नेभ-कुम्भ-मुक्ताफल-लुब्धैः शबरसेनापतिभिरभिहन्यमानकेशरिशता प्रेताधिपनगरीव सदा-
‘......कपोलकोमलच्छविना’ इत्यत्र लुप्तोपमा, ‘......रक्षितेनेव’ इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा, अनयोरङ्गाङ्गि भावेन सङ्करालङ्कारः।
शुकेति। शुककुलेन कीरपक्षिसमुदायेन दलितानां चञ्चुपुटेन विदारितानां दाडिमीफलानां द्रवैः रसैः आर्द्रीकृतानि आर्द्रत्वमुपनीतानि तलानि अधोवर्तिस्थानानि येषां तैः इत आरभ्य तृतीयान्तपदानि सन्निहितलतामण्डपैः’ इत्यस्य विशेषणानि बोध्यानि। अतिचपलैः अत्यन्तचञ्चलैः कपिकुलैः वानरसमूहैः कम्पितेभ्यः आन्दोलितेभ्यः कपित्थलेभ्यः कोशफलवृक्षेभ्यः च्युतानि पतितानि पल्लवफलानां किसलयफलानां शकलानि खण्डानि येषु तैः तथोक्तैः। अनवरतनिपतितानां निरन्तरप्रच्युतानां कुसुमानां पुष्पाणां रेणुभिः परागधूलिभिः पांशुलैः सरजस्कैः। पथिकजनैः पान्थपुरुषैः रचिता उपवेशनार्थं निर्मिता लवङ्गपल्लवानां लवङ्गवृक्षविशेषकिसलयानां संस्तरा आसनानि येषु तैः तथोक्तैः। अतिकठोरा अत्यन्तकठिनाः परिपक्वा इत्यर्थः, ये नारिकेला लाङ्गलिवृक्षाः, केतक्यः क्रकचपर्णाः करीराः पत्रविहीनाः कण्टकसहिता वृक्षविशेषाः, बकुलाश्च तैः परिगताः परितो व्याप्ताः प्रान्ताः पर्यन्तप्रदेशा येषां तैः तथोक्तैः, ताम्बूलीलताभिः नागवल्ली-प्रततीभिः संवनद्धं संबद्धं यत् पूगखण्डं क्रमुकवनं तेन मण्डितैः अलंकृतैः, अत एव वनलक्ष्म्या विपिनश्रियः वासभवनैरिव वसतिगृहैरिव लतामण्डपैः वल्लीजनाश्रयैः विराजिता उपशोभमाना।
इह दाडिमीफलद्रवेण मध्यभागस्य चार्द्रीकरणसम्बन्धभावावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्त्य-लङ्कारः, ‘वनलक्ष्मीवासभवनैरिव’ इत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा च, द्वयोरपि परस्परनैरपेक्ष्येण स्थितत्वात्संसृष्टिरलङ्कारः।
उन्मदेति। उन्मदानां मदोन्मत्तानां मातङ्गानां गजानां कपोलस्थलेभ्यो गण्डप्रदेशेभ्यो गलितैः च्युतैः सलिलैः मदजलैः सिक्तेनेव सता, अत एव मदगन्धिना गजदानजलगन्ध इव गन्धो यस्मिन् तेन तथोक्तेन, एलालतानां चन्द्रवालातवल्लीनां वनेन विपिनेन निरन्तरं सान्द्रं यथा स्यात्तथा अन्धकारिता नावच्छादितेत्यर्थः। इह क्रियोत्प्रेक्षा।
नखेति। नखानां नखराणां मुखेषु अग्रेषु लग्नानि लासक्तानि यानि इभकुम्भमुक्ताफलानि सिंह-विदारितगजमस्तकमांसपिण्डोद्भव़ानि मौक्तिकानि तेषु लुब्धैः लोलुपैः शबराणां किरातानां सेनापतिभिः सैन्याध्यक्षैः अभिहन्यमानं केशरािशतं मृगेन्द्रमण्डलं यस्या सा तथोक्ता।
प्रेतेति। प्रेताधिपस्य यमराजस्य नगरीव संयमिनीपत्तनमिव, सदा सर्वस्मिन् काले सन्निहित-
थे, कहीं स्थान-स्थान पर लताओं की अनेक कुञ्जें शोभित थीं, जिनमें किसी के बीच की भूमि शुक़ों द्वारा कुतर-कुतर कर गिराये गए अनारदानों के रस से गीली-सी हो गयी थीं, किसी के नीचे उछल-कूद मचानेवाले बन्दरों से हिलाये गए कैथ के वृक्षों से गिरे हुए पत्ते और फलों के टुकड़े बिखरे हुए थे, किसी में निरन्तर झड़ने वाली फूलों की धूल पड़ी हुई थी, किसी में पथिकों ने आराम करने के लिए लवङ्ग-लता के पत्तों की चटाइयाँ बिछा रखी थीं, किसी के किनारों पर अत्यन्त कठोर नारियल, केवड़े, करील और मौलश्री के वृक्ष घिरे थे, किसी में पान की लताओं से लिपटी हुई सुपारी के झुण्डों वनलक्ष्मी के महलों के समान प्रतीत होती थीं, कहीं एक में एक सटी हुई सुगन्धित लताओं का घना अन्धकार छाया था जिससे वह वनभूमि मत्तवाले हाथियों के कपोलों से बहे हुए मदजल से सिंची हुई सी प्रतीत होती थीं, कहीं गजोन्मादों की लालच से भीलों के सेनापति हाथी के बच्चों के मस्तकों से फाड़ कर निकाले गए मोतियों को नाखूनों की छोरों में भरे हुए सैकड़ों
१. ‘कम्पित’ इत्यपि पाठः क्वचित्तोपलभ्यते।
२. ककोल बक्कोल।
३. शुकलैः।
४. धूलिसंनावनद्ध-कुसुम।
५. संस्तरैः।
६. नालिकेर, करिकेतरा
७. ‘करीरबकुल’ इति पाठः क्वचित्पुस्तके नास्ति।
८. वासभुवनैरिव।
९. विराजितमण्डपैः।
१०. स्रवण, प्रसवण, सलिलप्रस्रवण।
११. नदस्तिक।
१२. निरन्तरमेकया।