कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

७६	कादम्बरी-	[ कथामुखे-

(कृताहाराश्च पुनः प्रतिनिवृत्यात्मकुलायावस्थितेभ्यः शावकेभ्यो विविधाम् फलरसान् कलममञ्जरीविकारांश्च प्रहत-हरिण-रुधिरानुरक्त-शार्दूलनखकोटिपाटलेन चञ्चुपुटेन दत्त्वा³ दत्त्वा अधरीकृत-सर्वस्नेहेनासाधारणेन गुरुणाऽपत्यप्रेम्णा तस्मिन्नेव क्रोडान्तनिहिततनयाः क्षपाः क्षपयन्ति स्म।

(एकस्मिंश्च जीर्णकोटरे भार्यया सह⁶ निवसत: पश्चिमे वयसि वर्त्तमानस्य कथमपि पितु-रहमेवैको⁷ विधिवशात् सूनुरभवम् । अतिप्रर्बलया⁸ चाभिभूता ममैव जायमानस्य प्रसववेदनया जननी मे लोकान्तरमगमत्⁹ । अभिमतजायाविनाशदुःखितोऽपि¹⁰ खलु तातः सुतस्नेहादन्त॑-¹¹

इत्यमरः, आदधानाः कुर्वाणाः, निजपङ्क्त्या विविधरूपरत्न-दित्याशयः । इह सेन्द्रायुधमिति गुणोत्प्रेक्षा ।

कृताहारा इति। कृतो विहित आहारो भोजनं यैस्ते तथोक्ताः, पुनः स्वभोजनानन्तरं भूयः प्रतिनिवृत्य परावृत्य, आत्मीया निजा ये कुलाया नीडानि 'कुलायो नीडमस्त्रियाम्' इत्यमरः, तत्र अवस्थितेभ्यः वर्त्तमानेभ्यः शावकेभ्यः शिशुभ्यः 'पृथुकः शावकः शिशुः' इत्यमरः विविधाम् अनेकप्रकारान् फलरसान् सस्यनिर्यासान् , कलमानां धान्यविशेषाणां मञ्जर्यो वल्लर्य्यस्तासां विकाराः परिपाकविशेषेण परिपक्काः कणाः तांश्च, प्रहतस्य विनाशितस्य हरिणस्य कुरङ्गस्य रुधिरं शोणितं तेन अनुरक्ता रक्तवणीकृता या शार्दूलनखकोटिः व्याघ्रनखाग्रप्रदेशः तद्वत् पाटलेन श्वेतरक्तेन 'श्वेतरक्तस्तु पातलः' इत्यमरः । इह लुप्तोपमा। चञ्चुपुटेन पक्षाङ्गुलसम्पुटेन 'चञ्चुः पक्षाङ्गुले श्रोत्र्याम्' इति हैमः, दत्त्वा मुहुर्मुहुः तेभ्य आहारं वितीर्येत्यर्थः। अधरीकृतः निम्नत्वमापादितः सर्वः स्नेहः सन्तानभिन्नवृत्तिस्समस्तप्रेम येन तेन तादृशेन, अत एव असाधारणेन तन्मात्रगतेन गुरुणा महता अपत्यप्रेम्णा सन्तानस्नेहेन, तस्मिन्नेव शाल्मलीतरावैव क्रोडानाम् उत्सङ्गानाम् अन्तर्निहिता मध्येेषु रक्षिताः तनया अपत्यानि यैस्ते तथोक्ताः शुकशकुनयः क्षपाः त्रियामाः 'त्रियामा क्षणदा क्षपा' इत्यमरः, क्षपयन्ति स्म अतिवाहयन्ति स्म । इह वत्सलो रसः ।

एकस्मिन्निति । जीर्णकोटरे दीर्घकालीननिष्कुटे जायया भार्यया सह निवसत: वासं कुर्वतः पश्चिमे अन्तिमे वयसि अवस्थायां वार्धक्य इत्यर्थः, वर्त्तमानस्य विद्यमानस्य कथमपि महता क्लेशेन पितुर्जनकस्य विधिवशाद् दैवसंयोगात् अहमित्यात्मनिर्देशः एक एव नान्यः सूनुः तनयः 'आत्मजस्तनयः सूनुः' इत्यमरः, अभवम् अजनिषि ।

अतिप्रबलेति । मम जायमानस्यैव उत्पद्यमानस्यैव अतिप्रबळया अतिकठिनया प्रसववेदनया प्रसूतिपीडया अभिभूता आक्रान्ता सती मे मम जननी माता परलोकं लोकान्तरम् अगमत् अव्रजत् ।

अमीति । अभिमताया अभीष्टाया जायायाः पत्न्याः विनाशेेन लोकान्तरगमनेन दुःखितोऽपि क्लेशितोऽपि खलु निश्चयेन, तातः जनकः सुतस्नेहात् पुत्रवात्सल्यात्, पदूप्रसरमपि स्पष्टवेगमपि शोकं क्लेशम्

---

अपनी रंग-बिरंगी पंक्तियों से आकाश में इन्द्रधनुषों का जाल बिछा रहे थे।

वे चारा चुग लेने के बाद फिर लौट कर अपने-अपने घोसलों में स्थित बच्चों को मारे गये मृग के रक्त से सने हुये बघनखों के समान लाल-लाल चोंचों से तरह-तरह के फलों का रस और धान के कण खिला-खिला कर उन्हें अपनी गोद में भर लेते तथा अत्यन्त वात्सल्य के कारण पंखों में छिपा कर उन्हीं घोंसलों में रात बिताते थे।

उसी वृक्ष के एक पुराने खोखले में मेरे पिता मेरी माँ के साथ निवास करते थे। उनकी बुद्धौती में किसी प्रकार सौभाग्य से एकलौती सन्तान के रूप में मेरा जन्म हुआ। मेरे जन्म के समय ही अत्यन्त तीखी प्रसव-पीड़ा के कारण मेरी माँ चल बसीं। प्रिय पत्नी की मृत्यु से दुखी होते हुये भी पुत्रप्रेम के कारण मेरे पिता ने शोक के

---

१. कलमफलविकारान्
२. प्रसक्त ।
३. दत्त्वा ।
४. स्वस्मिन्नेव ।
५. 'मुक्तम्' इत्यधिकः पाठः काप्यन्यत्र ।
६. 'तत्र' इत्यधिकः पाठः कचित् ।
७. अहमेकः।
८. प्रवलया ।
९. परलोकमगच्छत् ।
१०. ***शोकदुःखितोऽपि दुःखदुःखितोऽपि ।
११. अभ्यन्तरे निरुध्य ।