कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

शबरसैन्यवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ८७

जनयता चरणशब्देन; कर्णान्ताकृष्टज्यानाञ्च मदकलकुररकामिनी-कण्ठकूजित¹कलेन शरनिकर-वर्षिणां धनुषां निनादेन; पवनोद्धति²-क्वशित-धाराणामसीनाञ्च कठिन-महिष-स्कन्धपीठ³पातिनां रणितेन; शुनाञ्च सरभसविमुक्त-घर्घर-ध्वनीनां वनान्तरव्यापिना ध्वानेन सर्वतः प्रचलितमिव तदर॑ण्यमभवत्⁴।

अचिराच्च प्रशान्ते तस्मिन् मृगयाकलकले, निर्वृष्ट-मूक-जलधर-वृन्दानुकारिणि मथनावसानोपशान्तवारिणि सागर इव स्तिमिततामुपगते कानने⁵, मन्दीभूतमयोऽहमुपजात-कुतूहलः पितुरुत्सङ्गादीषदिव निष्क्रम्य कोटरस्य एव शिरोधरां प्रसार्य सन्त्रास-तरल⁸तारकः शैशवान् किमिदमिति सञ्जात॑¹⁰दिदृक्षः तामेव दिशं चक्षुः प्राहिणवम्।

कर्णान्तेति । कर्णान्ते श्रोत्रपर्यन्ते आकृष्टा आकर्षिता ज्या गुणो येषां तेषां तथोक्तानाम्, शरनिकरवर्षिणां बाणसमूहपातिनां धनुषां चापानाम्, मदकलानां मदोन्मत्तानां कुररकामिनीनां मत्स्यादनपक्षिणीनां कण्ठकूजितवत् गलनिनादवद् कलेन अव्यक्तमधुरेण निनादेन ध्वनिना । इह लुप्तोपमा । शब्दस्याव्यक्तमधुरत्वव्यञ्जनायै कुररकामिनीत्यत्र कामिनीति पदमित्यवधेयम् ।

पवनेति । पवनस्य वायोः आहत्या संवट्टनेन क्वणिताः शब्दिताः धाराः तीक्ष्णांशा येषां तेषाम्, कठिनः कठोर यो महिषस्कन्धः सैरिभबाहुशिरः स एव पीठं स्थलं तत्र पातिनां पतनशीलानाम् असीनां खड्गानां रणितेन शब्देन ।

शुनामिति । तथा सरभसं वेगवत्तरं विमुक्ताः परित्यक्ताः विहिता घर्घरध्वनयः 'घर घर' इति निनादः यैः तेषां तथोक्तानां शुनां सारमेयाणां वनान्तरव्यापिना विपिनमध्यप्रसरणशीलेन ध्वानेन निनादेन सर्वतः समन्तात् प्रचलितमिव कम्पितमिव तदरण्यं तद्वनम् अभवद् अभूत् । इह प्रचलितमिवेति क्रियोत्प्रेक्षा ।

अचिरादिति । अचिराद् अल्पकालेन प्रशान्ते शान्ति प्राप्ते तस्मिन् मृगयाकलकले आखेटकोलाहले, निर्वृष्टं निःशेषेण सम्पादितवर्षम् अत एव मूकं निःशब्दं यद् जलधरवृन्दं वारिदसमूहः तदनुकर्तुं शीलं यस्य तस्मिन् तथोक्ते कानने वने 'गहनं काननं वनम्' इत्यमरः, मथनस्य सुरासुरैमन्थनस्य अवसाने अन्ते उपशान्तं निजस्वरूपावस्थितं वारि सलिलं यस्य तस्मिन् तथोक्ते सागर इव समुद्र इव स्तिमिततां निस्पन्दताम् उपगते लब्धे सति । मन्दीभूतं मन्दतां प्राप्तं भयं त्रासो यस्य स तादृशः, उपजातम् उत्पन्नं कुतूहलं कौतुकं यस्य स तादृशश्च अहं वैशम्पायनः पितुः तातस्य उत्सङ्गात् क्रोडात् ईषदिव किञ्चिदिव निष्क्रम्य तद्द्रुमस्य कोटरो वृक्षविवरं तस्य एव शिरोधरां ग्रीवां प्रसार्य बहिः विस्तार्य, सन्त्रासेन भयेन तरले चञ्चले तारके कनीनिके यस्य स तादृशः, शैशवाद् बाल्याद् इदम् आश्चर्यभूतं किमिति हेतोः सञ्जाता समुत्पन्ना दिदृक्षा अवलोकनेच्छा यस्य स तादृशः, तामेव दिशम् आशां प्रति चक्षुर्रोचनं प्राहिणवम् संप्रेषितम् । इह उपमालुप्तोपमयोः परस्परनैरपेक्ष्येण स्थितत्वात् संसृष्टिः ।

तक खिंची हुई बाणों की वर्षा करनेवाली धनुषों की टङ्कार से मतवाली कुररियों की मधुर ध्वनि के समान हुहुक हो रही थी, कहीं हवा के झोकों में खनखनाती हुई जंगली भैंसों की पीठों पर गिरने वाली तलवारें झनझना रही थीं और कहीं झटके के साथ छोड़े गये कुत्तों की घरघराहट हो रही थी ।

थोड़ी ही देर के बाद उस शिकार के हाँके के शान्त हो जाने पर वह जंगल यों सुन्न हो गया मानो जल न बरसाने वाली एकदम शान्त घिरी हुई काली घटा हो, अथवा मदने के पश्चात् शान्त हो जाने वाला समुद्र हो । उस समय मेरा डर भी कम हो गया और बचपन के कारण 'यह क्या है—इसे देखने की अभिलाषा जाग पड़ी इसलिए कुतूहलवश पिता की गोद से थोड़ा-सा निकलकर खोखले में ही गरदन बढ़ाकर भयभीत आँखों से मैं उसी ओर निगाहें दौड़ाने लगा ।

---

१. '...कूजितकलरवितेन, कूजितकलध्वनितेन; कूजितकण्ठतेनेव;......कूजितकलकण्ठतेन ।
२. पवनाहृत ।
३. '...पीठपातिदानां ।
४. तदारण्यम् ।
५. दृश्यते ।
६. इह 'तस्मिन्' इत्याधिकः पाठः क्वचिद्दृश्यते ।
७. '...साभसोद्धतः साध्वसः ।
८. '...तरलतर' ।
९. किमिति ।
१०. समुत्पन्नदिदित्सरो दिक्षुः, समुत्पन्नदिदृक्षुः, सञ्जातदिदृक्षुः ।