कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

प्रस्तावना १३

ग्राममटन् देशान्तरावलोकनाकृष्टचित्तः बहोः कालात्परं पुनः स्वनगरं प्रत्याजगाम । हर्षचरित एवैत- द्वयस्यानां सहायानाञ्च नामानि दृष्टिगोचरीभूतानि भवन्तीत्युपरिष्टादेव ८ पृष्ठटिप्पण्यां प्रदर्शितम् ।

सर्वथा लोकचातुरीं सम्प्राप्यान्ते स्वपाण्डित्यप्रकर्षेण थानेश्वरराजधान्यां तत्कालीनमहाराजहर्षवर्ध- नस्य भूपतेर्विद्वत्सभायाः सर्वोत्कृष्टपदमासादितवान् । किन्त्वेतत्पदप्राप्तिपूर्वकालेऽस्य महानुभावस्य विप- क्षिणो महतीं निन्दां व्यदधुः । तेन कुपितो राजा स्वभ्रात्रा कृष्णराजेन कथञ्चित्प्रतिबोधितः । अनन्तरं तेन महात्मना कृष्णराजेनैकं पत्रं विलिख्य मेखलकाख्यो लेखहारकः प्रेषितः । तच्च निदाघदिवसेऽतिक्रान्ते मध्यमह्नः सवितरि मुक्तोपविष्टस्य भट्टबाणस्य पारशवो भ्राता चन्द्रसेनः प्रवेशयत् । तदानीन्तनपत्रलेखा- र्थस्त्वयम्—‘श्रीहर्षराजस्य चित्तं त्वद्विषये केनापि पिशुनेन कलुषीकृतम्, किन्तु परिज्ञातभूतार्थेन कृष्ण- राजेन श्रीहर्षदेवस्तथानुनीतो यथा यौवनसुलभं विकारमुत्सृज्य, भट्टबाणेन न किमप्यपराद्धं न वा किमपि लोकविरुद्धमाचरितम्’ इत्यस्मिन् विषये महाराजः प्रत्ययमपि ग्राहितोऽतोऽयमेव कालो भवतः सभां प्रवेष्टुमिति । लेखार्थममुं मुहुर्मुहुर्विमृश्य भट्टबाणः श्रीहर्षदेवमवलोकयितुं प्रीतिकूटाद्यतस्त्ये । त्वरितं समु- पागमच्च महाराजद्वारसविधे । ततो दौवारिकेण परिचयद्वारा प्रवेशितः पूर्वं राज्ञा तिरस्कृतः, किन्तु तदी- याद्भुतपाण्डित्यप्रदर्शनेन परितुष्टो राजा दानमानादिभिः सत्कृतवान् ।१

अनुभूय च सुचिरं विविधान् राजप्रसादान् स्थित्वा च तत्र कियन्तं कालं स पुनः प्रीतिकूटं प्रत्या- जगाम । प्रत्यागतमेनं सुहृदः सहायाश्च सविशेषं समाजयामासुः । पुस्तकवाचकः सुदृष्टिर्वायुपुराणमस्या- वाचयत् । सूचिबाणो बन्दी हर्षचरितमुद्दिश्यार्याद्वयं पपाठ, येनार्ययमभुरञ्जितो ज्ञातिभिः सह समागत्य पितृव्यपुत्रेषु कनीयान् श्यामलो भट्टबाणमामूलाद्दर्षचरितमुपवर्णयितुं व्यजिज्ञपत् । 'भट्टबाणोऽपि विदि- ताभिप्रायस्तेनैव प्रस्तावेन तेषां पुरो हर्षचरितं कथयितुमारब्धवान् ।

---

१. राजा तु तच्छ्रुत्वा दृष्ट्वा च तं गिरिगुहागतसिंहबृंहितगम्भीरेण स्वरेण पूरयन्तमिव नभोभागमपृच्छदत्- 'एष स बाणः' इति । 'यथाज्ञापयति देवः । सोऽयम्, इति विज्ञापितो दौवारिकेण' । 'न तावदेनमकृतप्रसादः पश्यामि' इति तिर्यङ्गोतधवलांशुप्रशारां तिरस्करिणीमिव भ्रमद्भ्रूलताङ्गनीयमानतरलतारकस्यायामिश्रीं चक्षुषः प्रभां परिवृत्य प्रेष्ठस्य पृष्ठतो निषण्णस्य मालवराजनूनोरकथयद्—'महानयं भुजङ्गः' इति । तूष्णीम्भावेन लवग्भिनिनरेन्द्रवचसि तस्मिन् मूके च राजलोके मुहूर्त्तमिव तूष्णीं स्थित्वा बाणो व्यज्ञापयद्—देव !, अविजानन्निव इव, अश्रद्दधान इव, नेव इव, अविदितलोकवृत्तान्त इव च कस्मादेवमाज्ञापयसि । स्वैरिणो विचित्राश्च लोकस्य स्वभावाः प्रवादाश्च । महिष्ठस्तु यथार्थदर्शिभिर्भवितव्यम्, नार्हसि नामन्यथा सम्भावयितुमविशिष्टमिव । ब्राह्मणोऽस्मि जातः सोम- पायिनां वंशे वात्स्यायनानाम् । यथाकालमुपनयनादयः कृताः संस्काराः ? सम्यक् पठितः साङ्गो वेदः । श्रुतानि यथाशक्ति शास्त्राणि । दारपरिग्रहाद्व्यागारिकोऽस्मि । को मे भुजङ्गता ? लोकद्वयाविरोधिभिस्तु चापलैः शैशवम- शून्यमासीत्, अत्राननलापितोऽस्मि । अनेनैव च गृहीतविप्रतीसारमिव मे हृदयम् । इदानीं तु मुनन इव शान्त- मनसि, मनागिव कर्तारि वर्णाश्रमव्यवस्थानाम् सनवर्त्तिनोव च साक्षाद्दण्डमृति देवे शास्तित सतामुद्धारिण्युन्ना- नशेपद्वीननालिनीं महीं कं इवाविशुद्धः सर्वव्यसनमहोदधिनवदस्य मनसाप्यभिनयं कल्पयिष्यति । वासतां तावन्मा- नुषदोषेताः । त्वत्प्रनावादुद्दोऽपि मीना इव मधु पिवन्ति । रक्षामनानामोऽपि लज्जन्ते स्वान्यनुवृत्तियस्तनैः प्रियानाम् । कादीपेकि चकिता इव चपलायन्ते । शरावोऽपि सानुक्रोशा इव श्वापदगणाः पिशितानि मुञ्चते । सर्वदा कालेन मां ज्ञाम्यति स्वामी स्वयमेव । उन्मत्तचित्तवृत्तिग्राहिण्यो हि भवन्ति प्रद्यावतां प्रकृतयः' इत्यभि- धाय तूष्णीमभूत् । भूपतिरापि 'एवमस्माभिः श्रुतम्' इत्यभिधाय तूष्णीमेवाबभूव । सम्भाषणासनादानादिना तु प्रसादेन नैव- मन्वग्रहीत् । केवलममृतवृष्टिभिः रूपदरित्र स्नेहमर्गेण दृष्टिभिरुत्तार्थेनान्तर्गतां प्रीतिमकथयत् । अस्ताभिलाषिणि च लम्बमाने म वेतरि विसर्जितराजलोकोऽभ्यन्तरं प्राविशत् । बागोऽपि•••••••••अपरेधुरुत्क्रम्य बदकालदृढां बान्ध- वानाञ्च स्वनेषु तावदतिष्ठद, यावदस्य स्वयमेव गृहीतस्वभावः पृथिवीपतिः प्रसादवानभूत् । अविदूष्य पुनरपि नर- पतिमवन्दम् । स्वल्पैरेव चाहोभिः परमप्रीतेन प्रसादजन्मनो मानस्य प्रेम्नो विस्रम्भस्य द्रविणस्य नर्मणः प्रभावस्य च परां कोटिमानीदित नरेन्द्रोनेति' । (हर्षचरित २ उच्छ्वास )

२. बाणस्तु तच्छ्रुत्वा समुत्थाय निद्रामुत्थाय प्रक्षाल्य वदनमुपाम्य भगवतीं सन्ध्यामुदिते भगवति सवि- तरि गृहीतताम्बूलस्सवैर्व्यातिष्ठत् । अत्रान्तरे सर्वेऽस्य ज्ञातयः समाजग्मुः । परिवार्य चासातस्थुः । कस्तावपि पूर्वाद्वां- देन विदिताभिप्रायस्तेषां पुरो हर्षचरितं कथयितुमारेमे ।' (ह० च० द्वि० उ०) इति ।