कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

१२ प्रस्तावना

‘सारस्वत्ता विहता न वका विलसन्ति चरति नो कङ्कः। सरसीव कीर्तिशेषं गतवति भुवि विक्रमादित्ये ॥’

इति ग्रन्थस्यपद्येन विक्रमादित्यस्य समय एवायाति, किन्तु विक्रमादित्यस्य समयविषये पूर्ण- निश्चयाभावादेतन्निर्णयः कर्तुमशक्यस्तथापि वासवदत्तावर्णने—न्यायस्थितिमिव उद्योतकरस्वरूपाम्, बौद्धसङ्गतिमिब अलङ्कारभूषितां ..... 'वासवदत्तां ददर्श' इति वाक्यमुपलभ्यते । इह न्यायवार्त्तिककार उद्योतकराचार्यः, प्रख्यातो बौद्धतार्किकोधर्मकीर्तिश्चापि निर्दिष्टोऽस्ति । ऐतिहासिकैः षष्ठशताब्द्या अन्ते एवानयोः समयोऽङ्गीकृतः, अत एव सप्तमशतकस्यारम्भ एव सुबन्धुः समुत्पन्न इत्यवश्यमङ्गीकरणीयम् ।

कादम्बरीकारः श्रीवाणभट्टः

तत्रभवान् महाकविर्वाणभट्टो हि भगवत्याः शारदाया वरदपुत्र आसीत् ! एतदुपरि लक्ष्मीसरस्व- त्योरुभयोरेवातिमहती कृपा समभावेन विद्यमानासीत् । कविसमाजे यथा धंतन्महानुभावस्य समादर- स्तथैव राजसभायामपीत्यत्र न मनागपि सन्देहः । महाकविचूड़ामणिरयं स्वजीवनचरितं हर्षचरितस्या- द्यपरिच्छेदद्वये विस्तरेण वर्णितवान् । तच्च न केवलं जीवनचरितज्ञानायैवोपयोगि प्रत्युत साहित्यदृष्ट्या- प्यनुपमं वस्त्वित्यवजानन्त्येव सहृदयधुरीणा भावुकाः । अयं हि शोणनदस्य तटे शाहाबाद (आरा) मण्डले (In the Shahabad district) प्रीतिकूटनामके नगरे प्रतिवसतिस्म । हर्षचरितानुसारेणैतद्वंश- परिचयस्त्वित्थम्—

                                ब्रह्मा
                                  ।
                                पुलहः
                                  ।
                       वात्स्यः ('स्वयं वात्स्यस्तु पुलहात्' इति प्र० दै० )
                                  ।
                                कुबेर
                                  ।
        -----------------------------------------------------
        ।                  ।             ।                  ।
     अच्युतः,           ईशानः,         हरः,             पाशुपतः,
                                                            ।
                                                         अर्थपतिः
                                                            ।
-----------------------------------------------------------------------------------------------
।        ।         ।         ।          ।          ।          ।          ।          ।        ।         ।
भृगुः,  हंसः,    शुचिः,    कविः,     महीदत्तः,    धर्मः,   जातवेदाः,  चित्रभानुः,   लवः,  अहिदत्तः, विश्वरूप
                                                                         ।
                                                                      बाणभट्टः
                                                                         ।
                                                             भूषण (पुलिन्द) भट्टः (एतन्नाम तत्र नास्ति)

बाल्य एवास्य राजदेवीनाम्नी माता परलोकनगमत् । पितापि चित्रभानुश्चतुर्दशवर्षदेशीयस्य एवा- स्य, सायुज्यमलभत । ततस्तादृशसुयोग्याभिभावकाभावादयं बाणभट्टो^२ हि वयस्यैः सहायैश्च सह ग्रामाद्

---

१. एतद्ग्रन्थान्ते निजवंशवर्णनप्रस्तावे संक्षेपानुरोधेनैव सर्वेषां नाम्नोपन्यासो नाकारीत्यवधेयम् । २. असमवंशास्य वयसा समानाः सुहृदः सहायाश्च । तथा च—'भ्रातरौ पारशवौ चन्द्रसेनमातृषेणौ, भाषाकविरोशानः परं मित्रम्, प्रणयिनौ रुद्रनारायणौ, विद्वांसौ वारबाणवासवाणौ, वर्णकविवैणीभारतः, प्राकृतकृत्कुलपुत्रो वायुविकारः, बन्दिनावनङ्गबाणसूचीबाणौ, कात्यायिका चक्रवाकिका, जाङ्गुलिको मयूरकः, ताम्बूलदायकः कन्दुकः, भिषक्पुत्रो मन्दारकः, पुस्तकवाचकः सुदृष्टिः, कलादश्चामीकरः, हैरिकः सिन्धुषेणः, लेखको गोविन्दकः, चित्रकृद्वीरवर्मा, पुस्तककृत्कुमारदत्तः, मार्दङ्गिको जीमूतः, गायनौ सोमित्रग्रहादित्यौ, सैरन्ध्री कुरङ्गिका, वांशिको मधुकरपारावतौ, गान्धर्वोपाध्यायो दर्दुरकः, संवाहिका केरळिका, लासकयुवा ताण्डविकः, आक्षिक आकन्दलः, कितवो भीमक्रः, शैलालियुवा शिखण्डकः, नर्तकी हरिणिका, पाराशरी सुमतिः, क्षपणको वीरदेवः, कथको जयसेनः, शैवो वक्रघोणः, मन्त्रसाधकः करालः, असुरविवरव्यसनी लोहिताक्षः, धातुवादोविदग्धोद्द्रनः, दार्दुरिको दामोदरः, ऐन्द्रजालिकश्चकोराक्षः, मर्कटो बाणचूडः ।' (हर्षचरितम्)