कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

प्रस्तावना ११

पालीगद्यम्

पाळी, पूर्वं वार्त्तालापस्य भाषासीत्। निजोपदेशस्य सर्वजनहृदयपर्यन्तं प्रवेशाय देववाणीं परित्य- ज्यैनां भाषामादायैव कृतवान् प्रयोगं भगवान् बुद्धः। स्वभावतः सरलं गद्यमेतद्भाषायां यथा—

'अतीते वाराणसियं ब्रह्मदत्ते रजं कारेन्ते बोधिसत्तो ससयोनियं निब्बत्तित्वा अरञ्ञे वसति। तस्स पन अरञ्ञस्स एकतो पब्बतपादो, एकतो नदी, एकतो पच्चन्तगामको। अपरे पिस्स तयो सहाया अहेसुं मक्कटो, सिगालो उद्दोति।

नितान्तप्रौढं गद्यमेतद्भाषायां यथा—

'बुद्धानं विब्जनं वधानेन सम्न्मागतानं सन्दस्सेन्तो नवङ्गजिन सासन-रतनं, उपदिशन्तो धम्म- मग्गं, धारेन्तो धम्म पजोतं, उस्सापेन्तो धम्मयूपं यजन्तो धम्मजागं, पग्गण्हन्तो धम्मद्धजं उस्सापेन्तो धम्मकेतुं धमेन्तो धम्मसंखं, आहनन्तो धम्मभेरि, नदन्तो सीहनादं साकलनगरं अनुप्यतो होति। (मिलिन्दे पन्हो पृ० २२ वाहिर कथा)।

गद्यस्याभ्युदयः

संस्कृते गद्यात्मककथानामभ्युदयो विक्रमसंवत्सराच्चतुःशतवर्षपूर्वमेव बभूवेत्यैतिहासिकानां मतम्। तत्र भगवता कात्यायनेन ष्टाध्याय्याश्चतुर्थाध्याय-द्वितीयपादस्य षष्ठितमसूत्रोपरि (पा० ४।२।६०) 'आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यश्च' इति वार्त्तिकं विधाय, आख्यानाख्यायिकयोः, पृथग्रूपेणो- ल्लेखः कृतः। पतञ्जलिनापि ययाति-यवक्रीत-प्रियङ्गवाश्चैतानि आख्यानस्योदाहरणानि तथा 'वासव- दत्तासुमनोत्तरे' च आख्यायिकोदाहरणे इति नामनिर्देशः कृतः। काशिकायामप्येतान्येव नामान्युपल- भ्यन्ते। किन्तु ग्रन्थाश्चैते साम्प्रतं दृग्गोचरा न सञ्जाताः।

सुबन्धुः

गद्यकाव्यलेखकेषु सुबन्धुरेव सर्वप्रथमो विद्यते। स एव हि वासवदत्तां नाम 'कथां' निवबन्ध। प्राचीनसमये वासवदत्ताप्रेमसम्वन्धिकथा सुप्रसिद्धतमासीत्, किन्त्वस्मिन् गद्यकाव्ये वासवदत्तया सह न कोऽपि सम्बन्धः स्थापितः कविना केवलं तन्नाम एवोल्लिखितम्। कथेयं कवेः स्वबुद्धिजैव न तु कामप्यु- पजीव्येति सारवेदिनो वदन्ति। अत्र हि—

'प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रपञ्च-विन्यासवैदग्ध्यनिधिं प्रबन्धम्।'

प्रतिज्ञामेनां सुचारुरूपेण पूरितवानयं ग्रन्थकारः। तत्रस्थं किञ्चिद्वयमिह प्रदर्शयते—

'नन्दगोप इव यशोदयान्वितः, जरासन्ध इव घटितसन्धिविग्रहः, भार्गव इव सदा- नभोगः, दशरथ इव सुमित्रोपेतः सुमन्त्राधिष्ठितश्च, दिलीप इव सुदक्षिण्यान्वितः रक्षितगुध्रश्च, राम इव जनितकुशलववयोरूपोच्छाद्यः।'

महाराजचिन्तामणेर्वर्णनेयम्। ग्रन्थेऽस्मिन् शब्दचमत्कारः कामं भवेत्परं विचारमार्मिकतायामर्थ- स्यौचित्यमधिकस्थलेष्वेव स्खलनमवाप्नोति। अनेकस्थलेषु श्लेषस्य प्रसन्नता तिरोहिता। श्लेषस्याय मेवासाधारणो गुणो यन्निर्मलः सरलो विशेषाक्लिष्टरहितो भवेत्। किन्तु दुर्भाग्यवशाच्छ्लेषानुरक्तिरेव कविमस्मादादर्शाद् वञ्चितवती। तथाविधाऽप्रसिद्धस्य तृयातिकठिनीभूतस्य श्लेषस्य प्रयोगो जातो येन विदुषां पठनकालेऽपि महाक्लेशं जनयति, अर्थविस्फोरणाय कोपं पश्यन् पदे पदे, इत्युक्तिश्चरितार्थ्या भवति। शब्दालङ्कारनिर्वाहे च निमीलितनयनः कविः कथागतानामर्थानामौचित्यातिक्रमणमपि नावलो- कयति। कथापि न किञ्चिद् विलोक्यते, तथाहि—'मिथः स्वप्ने पश्यन्तौ नायिका-नायकौ परस्परमनु- रज्यतः, तदनन्तरं सुहृत्सह्‌चरो नायको नायिकां गवेषयँल्लभते।' किञ्चिद्वैचित्र्यं तादृशं नास्ति येनाकर्षणं भवेदस्यां कथायाम्। यदि कश्चिदभिलषेत्तदा चैकस्मिन् पृष्ठ एव निखिलापि कथा समापयितुं शक्यते। केवलं शब्दाडम्बरेणैव ग्रन्थविस्तारः कृतो ग्रन्थकृता। एवं सत्यपि नेतः प्रागेतादृशशैलीयुकं किञ्चिदपि 'कथा' काव्यमासीदत एव 'कवीनामगलद्दर्पो नूनं वासवदत्तया' इत्यनेन भूयसी प्रशंसा सञ्जाता संस्कृतसाहित्ये। कस्मिन् समये चायं ग्रन्थो निर्मितोऽभवदिति जिज्ञासायाम्, यद्यपि—