कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

१०

प्रस्तावना

'यथैव व्योम्नि वह्निपिण्डोपमं त्वामहमपश्यं तथैवाद्यागतो गतमप्यत्र भगवता किञ्चिन्न प्रसादीकृतं शेषमुपलक्षयामीत्युक्ते भगवता सूर्येण निजकण्ठादुन्मुच्य स्यमन्तकं नाम महामणिवरमवतार्य एकान्ते न्यस्तम्।' (विष्णु० ४।१३।१४)।

शिलालेखेषूपलब्धं गद्यमपि नितान्तप्रौढमालङ्कारिकं हृदयावर्जकञ्च दृश्यते—

'प्रमाणमानोन्मान-स्वरगतिवर्ण-सारसत्त्वादिभिः परमलक्षणव्यञ्जनैरुपेतकान्तमूर्त्तिना स्वयमधिगत-महाक्षत्रपनाम्ना नरेन्द्रकन्यास्वयंवरानैकमाल्यप्राप्तदाम्ना महाक्षत्रपेण रुद्रदाम्ना सेतुं सुदर्शनतरं कारितम्।' (रुद्रदाम्नो गिरनारलेख, १५० ईस्वी)

दार्शनिकेषु मध्ये शास्त्रीयं गद्यं विशुद्ध-साहित्यिकगद्यसममेव रसपेशलं तथा सुन्दरतमं विद्यते । स्वविशिष्टां शैलीमनुसरन्तो हि पतञ्जलि-शङ्कराचार्य-जयन्तभट्टाः स्वस्वग्रन्थरचनां चक्रुः।

पतञ्जलिहिं स्वकीयमहाभाष्ये परिचितविषयेष्वप्यस्मिनवं वस्तुववश्यमेव प्रदर्शितवान् । एतद्गद्यस्य तावद् रामणीकमवलोकयन्तु :—

'ये पुनः कार्या भावा निवृत्तौ तावत् तेषां यत्नः क्रियते। तद्यथा—घटेन कार्यं करिष्यन्, कुम्भकारकुलं गत्वाऽऽह—'कुरु घटं कार्यमनेन करिष्यामि'। न तद्वच्छब्दान् प्रयुयुक्षमाणो वैयाकरणकुलं गत्वाऽऽह—'कुरु शब्दान् प्रयोक्ष्य' इति । तावत्येवमर्थमुपादाय शब्दान् प्रयुञ्जते।' (महाभाष्यं पस्पशाह्निकम्)

एतद्धि वार्तालापभाषया तथा कथनोपकथनरीत्या निबद्धमाभाति, प्रतीयते च पतञ्जलेः सविधे तदानीं छात्रा उपविष्टाः सन्ति स खलु तान् स्वसिद्धान्तं प्रतिपादयतीति।

प्रौढमीमांसकः शवरस्वामीपि साधारणया शैल्या जैमिनीयसूत्रोपरि प्रसिद्धं स्वकीयभाष्यं लिलेख। तथाहि—

इच्छत्यात्मानमुपलभामहे। कथमिति ? उपलब्धपूर्वे ह्यभिप्रेते भवतीच्छा। यथा मेरुमुत्तरेण यान्यस्मज्जातीयैरनुपलब्धपूर्वाणि स्वादूनि वृक्षफलानि न तानि प्रत्यस्माकमिच्छा भवति।' (जै० सू० १।१।५)

तत्र भगवतः श्रीमच्छङ्कराचार्यस्य गद्यमुपमा चाद्भुतैव वर्त्तते। तद्वाक्यं हि सारगर्भितं प्रौढं तथा प्राञ्जलं विद्यते। अत एव तु षड्दर्शनटीकाकारो मैथिलकुलललामभूतः श्रीवाचस्पतिमिश्रः शाङ्करभाष्यव्याख्यानावसरे पूर्वं 'भाष्यं प्रसन्नगम्भीरम्' इत्यवोचद्। शाङ्करीयगद्ये हि वीणायाः सुमधुरझङ्कारः श्रवणगोचरीभवति । साहित्यिकमाधुर्यं प्रसादगुणेन च पेशलं गद्यं सुरभारत्याः सौन्दर्यम्। एतद्गद्यस्यैकैकं वाक्यमादाय विस्तृतग्रन्थानां निर्माणं कर्तुं शक्यते। एकं सारगर्भितं वाक्यमिहोपन्यस्यते—

'नहि पद्भ्यां पलायितुं पार्यमाणो जानुभ्यां रंहितुमर्हति।'

यो हि पादाभ्यां पलायितुं समर्थस्तदर्थं जङ्घाभ्यां क्लेशेन गमनं न शोभत इत्यर्थः। अपि चैतद्गद्यस्यासाधारणी सुषमा प्रदर्श्यते—

'सर्वो हि पुरोऽवस्थिते विषये विषयान्तरमध्यवस्यति, युष्मत्प्रत्ययापेतस्य च प्रत्यगात्मनोऽविषयत्वं ब्रवीषि। उच्यते-न तावदयमेकान्तेन विषयः, अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात्। नचायमस्ति नियमः पुरोऽवस्थित एव विषये विषयान्तरमध्यवसितव्यमिति। अप्रत्यक्षेऽपि हि आकाशे बालास्तलमलिनताद्यध्यवस्यन्ति।' (१ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्)

जयन्तभट्टो हि न्यायशास्त्रस्यातिप्रसिद्धः आचार्यः। एतद्विरचितन्यायदर्शनस्य 'न्यायमञ्जरी' नामको ग्रन्थः प्रामाणिको विद्यते। एतद्गद्यं त्वतिसुन्दरं सरसं प्राञ्जलञ्च। स्वभावतः कठिनेऽपि न्यायदर्शनेऽयं रोचकशैल्या नितान्तं हृदयङ्गमं गद्यं कृतवान् व्यङ्गोक्त्या पर्याप्तमेतद्गद्यम्। दिङ्मात्रमिह प्रदर्श्यते—

'आः क्षुद्रतार्किक ! सर्वत्रानभिज्ञोऽसि, ब्रह्मैव जीवात्मानो नहि ततोऽन्ये। नहि दहनपिण्डाद् भेदेनापि भान्तः स्फुलिङ्गा अग्निसुरूपा भवन्ति। तत् किं ब्रह्मण एवाविद्या ? न च ब्रह्मणोऽविद्या।'