प्रस्तावना

राजनीतिपद्धत्या सर्वानन्यानू विजित्य चोत्तरे भारते आत्मनश्चक्रवर्तित्वमास्थापयामास । तदारभ्य अष्ट^१ चत्वारिंशदधिकषट्शताब्दीपर्यन्तं च सुव्यवस्थया राज्यमुपभुङ्क्तवान् ( 606 to 648 A. D. ) । अत्र तु चीनदेशीययात्रिकस्य 'हेनसांग' इत्यभिधेयस्य प्रवासवृत्तमेव बलवत्प्रमाणम् । यथा हि तेन ६२९ तमं ख्रिष्टीयवत्सरमारभ्य ६४५ तमं यावत् भारतपरिभ्रमणं कृतम् । स्वकीयलेखे तेन हि स्पष्टमेवेदमुल्लिखितं यत्—'उत्तरभारते तस्मिन् समये श्रीहर्ष एवैकमात्रमधिपतिर्बभूव, नासीदन्यः कश्चित् प्रशासकः' इति ।

एतन्महानुभावस्य चरितमेव हर्षचरितमित्याख्यायते । तच्च^३ महाकविबाणेनासप्तविंशत्युत्तरषट्शततमे ( 620 A. D. ) ख्रिस्ताब्दे निर्मितम् ।

श्रीहर्षवैदुष्यम्

संस्कृतसाहित्यजगति यथा विक्रमादित्य-शूद्रक-शाल ( शालिवाहन ) प्रभृतयो भूपतयो न केवलं श्रीमन्त एवासन् किन्तु विद्यानुरागिणश्च समभूवन् तथैवायमपि महाराज इत्येतस्मिन्-विषये महाकवयो मुक्तकण्ठमेनं भूरिभूरिशः प्रशंसयामासुः । तथा च महाकविकालिदाससूक्तिः—

'निसर्गभिन्नास्पदेकसंस्थमस्मिन् द्वयं श्रीश्च सरस्वती च ।' इति ।

तथा च जयदेवस्य प्रसन्नराघवे—

'हर्षो हर्षः कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः,
केषां नैषा कथय कविता कामिनी कौतुकाय ।'

अपि च सोड्ढलेनावन्तिसुन्दरीकथायाम्—

'श्रीहर्ष' इत्यवनिचर्त्तिषु पार्थिवेषु नाम्नैव केवलमजायत वस्तुतस्तु ।
'गीर्हर्ष' एव निजसंसदि येन राज्ञा सम्पूजितः कनककोटिशतेन वाणः ॥'

एवं हर्षचरिते वाणभट्टेन तु वारद्वयमेतत्काव्यकरणचातुरीं प्रशंसयामास । तथाहि—
( १ ) 'राज्ञां सम्भाषणेषु परित्यक्तमपि मधु वर्षन्तम्, काव्यकथास्वपीतामृतमुद्वमन्तम्' ।
( २ ) 'अस्य कवित्वस्य वाचो न पर्यासो विषयः' इति ।

श्रीहर्षस्य सभापण्डिताः

निखिलगुणगणगरिष्ठोऽस्य भूपतेः सभायां त्रयोऽनुपमविद्वांसो वाण-मयूर-दिवाकराः समजायन्त । तत्रं महाकविवाणविषये पुरस्तादेव विवेचयिष्यते ।

मयूरभट्टः—अयं हि महाराजपरिषदो द्वितीयः कविचूडामणिः समासीत् । श्रूयते चासाव्य-कुष्ठरुजाभिभूतः 'आरोग्यं भास्करादिच्छेत्' इति वचनमाश्रित्य तदपनिनाशयिपुरयं महाकविः स्रग्धरावृत्तेन 'सूर्यशतकं' नाम काव्यं व्यरीरचत् । अस्य च काव्यकरणचातुरीं व्यञ्जनावृत्त्या—'आदित्यादेर्मयूरा-

---

१. ...took place in that year. The era called after his name of which the year I was 606-7 A. D. dated from the time of his accession in October 606.'
( Early History of India by V. A Smith, 1908, P. 312. )

२. The pages of Hiuen-Tsiang and his biographer give the latest information about king Harsha, who died at the end of 647 or the beginning of 648, not long after his distinguished guest's departure.
( Early History of India by V. A. Smith, 1908, P. 326. )

३. 'Bana, the author of the Harsh-Charita or panegyric on King Harsha who wrote about 620 A. D., carries the proof of the antiquity of the Puranas four centuries further back. When he went home to his village on the Son river, in the country now known as the Shahabad District, he listened to Sudristi, who read 'with a Chant' the Vayu Purana (Pavanaprokta), Dr. Fuhrer, believed that he could prove the use by Bana of the Agni, Bhagavata, Markandeya Puranas, as well as the Vayu'.
( Early History of India by V. A. Smith 1908, P. 19 )