भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 169, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 169
१२०कादम्बरी-[ कथामुखे-

बलिपिण्डम्; आसन्नवापी-कलहंसपोत-भुज्यमान-नीवारबलिम्; एणी-जिह्वापल्लवोपलिह्य-मानमुनिबालकम्; अग्निकार्यार्द्धदग्धसिमसिमायमान-कुश-समिद्व्रतितम्; उपल-भग्न-नारिकेल-रसस्निग्धशिलातलम्; अचिर-क्षुण्ण-वल्कल-रस-पाटलभूतलम्; रक्तचन्दनोप-लिप्तादित्यमण्डल-निहित-करवीर-कुसुमम्; इतस्ततो विक्षिप्त-भस्मलेखा-लङ्कृत-मुनिजन-भोजन-भूमिभागम्; परिचित-शाखामृग-कराकृष्टयष्टि-निष्काश्यमान-प्रवेश्यमान-जरदन्ध-तापसम्, इन-करभकार्द्धोपभुक्तपतितैः सरस्वती-भुजलता-विगलितैः शङ्खवलयैरिव मृणाल-

गलन्तेति। आसन्नवापीनां निकटवर्त्तिदीर्घिकाणां ये कलहंसपोताः कलहंसशिशवः तैर्भुज्यमाना भक्ष्यमाणा नीवाराणां मुन्यन्नानां बलय उपायनानि यस्मिन् स तं तादृशम्।

एणीति। एणीभिः हरिणीभिः जिह्वापल्लवैः प्रसारिताभिः रसनाभिः उपलिह्यमाना आस्वाद्यमानाः स्पृश्यमाना इत्यर्थः मुनिबालका ऋषिकुमारा यस्मिन् स तं तादृशम्।

अग्नीति। अग्निकार्ये हवने अर्द्धदग्धानि अर्द्धभस्मीभूतानि अत एव सिमसिमायमानानि 'सिम सिम' इत्येवं शब्दं कुर्व्वणानि कुशसमिद्धसुमानि दर्भेधः पुष्पाणि यत्र तं तादृशम्।

उपलेति। उपलैः प्रस्तरैः भग्नानि प्रस्तरान्तरेषु निधाय मर्दितानि यानि नारिकेळानि लाङ्गली-फलानि तेषां रसैः द्रवैः सल्लिलैर्वा स्निग्धानि चिक्कणानि तैलाक्कीकृतानि वा शिलातलानि शय्यामृत-प्रस्तरा यत्र तत्र।

अचिरेति। अचिरक्षुण्णानां तरुभ्यः तत्कालनिःसारितानां वल्कलानां त्वचां रसैः निर्यासैः पाटलं श्वेतरक्तरूपं पृथ्वीतलं यस्मिन् स तं तादृशम्।

रक्तेति। रक्तचन्दनेन पत्राङ्गेन उपलिप्ते आलिम्बिते चादित्यमण्डले रविबिम्बे निहितम् आदित्याय समर्थ्य स्थापितं करवीरकुसुमं हयमारपुष्पं यस्मिन् स तं तादृशम्।

इत इति। इतस्ततः समन्ताद् विक्षिप्ताभिः प्रमृताभिः भस्मनां भूतीनां 'भूतिर्भसितभस्मनि' इत्य-मरः, लेखाभिः पङ्क्तिभिः लङ्वकृताः सीमाविधानात् भूषिताः मुनिजनानाम् ऋषिगणानां भोजनभूमिभागा अशनस्थलदेशा यस्मिन् स तं तादृशम्। पादस्पर्शादिनिवृत्तये भस्मरेखाविहितवमित्याशयः।

परिचितेति। परिचितैः पूर्वत एव समुत्पन्नपरिचयैः शाखामृगैः कपिभिः कराकृष्टयष्ट्या हस्ताकर्षित-लगुडेन निष्काश्यमानाः केचिद्ववनाद्बहिः निःसार्यमाणाः प्रवेश्यमानाः केचिद्वनमध्ये नीयमानाश्च जरन्तः परिणतवयसः अन्धाः नेत्रहीनाः तापसाः तपस्विनो यस्मिन् स तं तादृशम्।

इनेति। इनकरभकैः हस्तिशावकैः अर्द्धोपभुक्तैः अर्द्धचर्व्वितैः पश्चात् पतितैः कथमपि तन्तुश्लेष्या-च्युतैः, सरस्वत्या भारत्या भुजलताया बाहुवल्लयाः सकाशात् विगलितैः स्रस्तैः शङ्खवलयैरिव त्रिरख-कटकैरिव विद्यमानैः मृणालशकलैः बिसखण्डैः कश्मापितं कर्बुरितम्। 'शङ्खवलयैरिव इत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा। ततश्च सरस्वत्या अनवरतस्थितत्वं गम्यते, इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः।

हो जाने वाले आहुति देने के मन्त्र पढ़ रहे थे, कहीं मैनायें वेद-मन्त्रों का पाठ कर रही थीं, कहीं बहुतों इष्टदेवों के लिए दी गयी बलि खा रहे थे, कहीं पास ही की बावलियों से आये हुए कलहंसों के बच्चे नीवार की बलि खा रहे थे, कहीं हरिणियाँ पल्लवों के समान लाल कोमल जीभों से मुनियों के बच्चों को चाट रही थीं, कहीं हवनकुण्डों की आग में पड़े हुए अधजले गीले कुश, समिधा और फूल 'सिमसिम' शब्द कर रहे थे, कहीं शिलाओं के तल पत्थरों द्वारा तोड़े गए नारियलों के रस से गीले हो रहे थे, कहीं तत्काल ही के निचोड़े गये वल्कलों के रस से भूमि लाल हो उठी थी, कहीं लाल चन्दन से रँगे गये सूर्यमण्डल पर कनेर के फूल चढ़ाए गए थे, कहीं इधर-उधर भस्म की रेखाओं द्वारा मुनियों के भोजन करने की जगहों को घेर दिया गया था, कहीं परचे हुए बन्दर आश्रम के बूढ़े और अन्धे तपस्वियों की छड़ी पकड़ कर उन्हें आश्रम से बाहर ले जाते और फिर भीतर ले आ रहे थे, कहीं हाथियों के बच्चे द्वारा आधे चबाकर छोड़े गये मृणाल के टुकड़ों से आश्रम चित्रित हो रहा था। वे ऐसे लग रहे थे मानो सरस्वती की भुजाओं से गिरे


१. ०-सिमसिमायमान०। ०मिसिमिसायमान, सिमिसिमायमान।
२. ०-समिद्वेषु।
३. नारिकेर ०
४. मण्डलविनिहित ।
५. ०-लेखावत ० भोजनभूमिपरिहारम्।
६. कराकृष्टेनोन्सार्यमान ०।
७. इन्भ०।
८. शङ्खकवालिभिः।

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका) · पृष्ठ 169, कुल 709 में से · BharatKosha