कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 210, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंउज्जयिनीवर्णना-१ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १६१
मणीया, प्रभातवेलेव प्रबुद्धसर्वलोका, शवर-वसतितिरिवावलम्बित-चारु-चामर-नागदन्त-धवल-गृहा, शेष-तनुरिव सदासन्न-वसुधाधरा, जलधि-मथनवेलेव महाघोप-पूरित-दिग-न्तरा, प्रस्तुताभिषेकभूमिरिव संनिहितकनकघट-सहस्रा, गौरीव महासिंहासनोचित-मूर्त्तिः, अदितिरिव देवकुल-सहस्रसेव्या, महावराह-लीलेव दर्शितहिरण्याक्षपाता,
जातः परिगतवयस्वादुत्पन्नः रूपस्य लावण्यस्य क्षयोऽपचयो यस्याः सा तादृशी । 'निलयापचयौ क्षयौ' इत्यमरः ।
गरुडेति । गरुडस्य वैनतेयस्य मूर्त्तिः शरीरमिव, अच्युता दृढरचनादस्खलिता या स्थितिः अवस्थानं तया रमणीया चेतोहारिणी, पक्षे तु अच्युतस्य विष्णोः स्थित्या तदुपर्यवस्थानेन रमणीया चेतोहारिणी ।
प्रभातेति ! प्रभातं प्रत्यूषः तस्य वेला समय इव, प्रबुद्धा उत्कृष्टज्ञानिनः सुप्तोत्थिताश्च सर्वलोकाः समस्तजना यत्र सा तादृशी ।
शवरेति । शवरा भिल्लाः तेषां वसतिः निवासस्थानमिव, अवलम्बितानि रज्जुभिरलम्बितानि चारु-चामराणि रमणीयवालव्यजनानि येषु तथोक्ता नागदन्ता गजदन्ताः तैः, धवलानि श्वेतानि गृहाणि भवनानि यस्यां सा तादृशी । पक्षान्तरे तु-अवलम्बितैः तांस्तान् व्याघ्रादिपशून् व्यापार्चै कत्रीकृत्य स्थापितैः चारुचामरैः चमरहरिणानां रमणीयलोमभिः नागदन्तैः गजदन्तैश्च धवलानि गृहाणि यस्यां सा तादृशी ।
शेषेति । शेषो नागाधिपः तस्य तनुः शरीरमिव, सदा आसन्ना निकटस्थिता वसुधाधरा गिरयो यस्याः सा तादृशी । पक्षान्तरे तु-सदा सर्वस्मिन्काले आसन्नाम् उपरिबिद्यमानां वसुधां पृथिवीं धरतीति सा तादृशी ।
जलधीति । जलधिः समुद्रः तस्य मथनवेलेव मन्थनसमय इव, महाघोषैः विस्तीर्णाभीरपल्लीभिः विस्तृतमन्थनशब्दैश्च पूरितानि परिपूर्णानि दिगन्तराणि यस्या यस्याञ्च सा तादृशी 'घोष आभीरपल्ली स्यात्' इत्यमरः ।
प्रस्तुतेति । प्रस्तुत: प्रारब्धो योऽभिषेकः राज्याभिषेचनं तस्य भूमिः अवस्थानमिव, सन्निहितं संस्थापितं कनकघटसहस्रं सुवर्णनिर्मितकलशपुञ्जो यस्यां सा तादृशी, एकत्र गृहद्वारतोरणस्तम्भमूलेषु मङ्गलाय, अन्यत्र स्नानकरणीयसम्भांरायेत्याशयः ।
गौरीति । गौरी दुर्गव, महासिंहासनैः विपुलैः सिंहसदृशविष्टरैः उचिता स्वयोग्या अत्यन्तरमणी-येत्यर्थः, मूर्त्तिः शरीरं यस्याः सा तादृशी, पक्षान्तरे तु-महासिंहरूपे आसने विष्टरे उचिता स्थितियोभ्या मूर्त्तिः शरीरं यस्याः सा तादृशी ।
अदितिरिति । अदितिः सुरजननीव, देवकुलसहस्रं देवभवनसमूहः नेव्यं प्रदक्षिणविधानादिना सेव-नीयं यत्र सा, पक्षान्तरं तु देवकुलसहस्रेण देवान्वयवृन्देन सेव्या जन्मदात्रीत्वात्सेवनीया ।
महेति । महावराहस्य भगवतस्तृतीयावतारस्य लीला क्रीडेव, दर्शितः क्रीडासमये पुरुषैः दृग्विषयी-
की हुई अट्टालिकारूप हाससे समन्वित है। वृद्ध स्त्रियोंका सौन्दर्य जिस प्रकार विनष्ट होते देखा जाता है, उज्जयिनीमें भी उसीप्रकार सुवर्णीय अधिकतर गृह देखनेमें आते हैं। गरुड़की मूर्ति जिसप्रकार विष्णुके बैठनेसे रमणीय लगती है, उज्जयिनी भी उसीप्रकार रमणीय लगती है। प्रातःकालमें जिसप्रकार सब लोग प्रबुद्ध होते हैं, उज्जयिनीमें भी उसीप्रकार सबलोग विविध विषयोंमें चतुर दिखाई देते हैं। भीलोंकी वासभूमिमें जिसप्रकार मनोहर चामर और हस्तिदन्त लटके रहते हैं, उज्जयिनीमें भी उसीप्रकार अधिकतर शुभ्र गृह हैं जिसके दीव गूटियों पर हस्तिदन्तके सुन्दर चामर लटक रहे हैं। शेषनागके शरीर पर जिसप्रकार पृथिवी सर्वदा रहती है, उज्जयिनीके समीपमें भी उसीप्रकार सर्वदा पर्वत रहते हैं। समुद्र-मथन के समय जिसप्रकार महाशब्द सभी दिशाओंको पूर्ण किया था, गोपगणके सभी बड़े बड़े पशुओंका गृह भी उसीप्रकार उज्जयिनीके सभी दिशाओंको पूर्ण कर रहा है। राजके अभि-षेक स्थानमें जिसप्रकार अनेक सुवर्ण कलश रखे रहते हैं, उज्जयिनीमें भी उसीप्रकार प्रत्येक गृहके बर्हिद्वार-मूलमें हजारों सुवर्ण कलश रखे हैं। पार्वतीकी मूर्ति जिसप्रकार निज वाहन बड़े सिंह पर बैठनेमें उपयुक्त है, उज्-जयिनीमें भी उसी प्रकार बृहत् सिंहासनके योग्य मूर्त्तियाँ हैं। देवगण जिसप्रकार माता अदितिकी सेवा करते हैं,
१. आलम्बित ०...।
२. क्षत्रियान्तरं नास्ति ।
३. जलनिधि ०...।
४. '...मूर्त्तिरिव देवेव ।
५. उचित-देत्याधिकः पाठः समुपलभ्यते ।
६. ...घटक ०...।