कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

१६६ कादम्बरी- [ कथामुखे-

यस्याञ्चानिर्वृत्तिर्मणिदीपानाम्, तरलता हारलतानाम्, अस्थितिः सङ्गीतमुरजध्वनीनाम्, द्वन्द्ववियोगश्चक्रनाम्नाम्, वर्णपरीक्षा कनकानाम्, अस्थिरत्वं ध्वजानाम्, मित्रद्वेषः कुमुदानाम्, कोपगुप्तिरसीनाम्। 'किं बहुना, यस्यां सुरसुर-चूडामणि-मरीचि-चय-चुम्बित-चरणनखमयूखो निशित-त्रिशूल-दारितान्धक-महासुरः, गौरी-नूपुर-कोटि-घृष्ट-शेखर-चन्द्रशकलः, त्रिपुर-भस्म-रजः-कृताङ्गरागः, मकरध्वज-ध्वंस-विधुरया रत्या प्रसादयन्त्या प्रसारित-कर-युगलग्लपित-

दत्वानिति। मणिदीपानां रत्नप्रदीपानाम् अनिर्वृत्तिः प्रकृतितो दीप्तिमत्त्वात् अनिर्वाणता, न तु जनानामनिर्वृत्तिः विषयादनुपरमः सर्वेषामेव वृद्धावस्थायां तदुपरमत्वात् । 'निवृत्तिः स्यादुपरमे' इति कोशः। हारलतानां मौक्तिकलतां तरलता चाञ्चल्यं न तु स्त्रीपुरुषाणां तरलता विशेषशिक्षितत्वेनात्यन्तगाम्भीर्यवत्त्वात्। सङ्गीतमुरजध्वनीनां सङ्गीतमृदङ्गनिनादानाम अस्थितिः इतस्ततः प्रसरणशीलत्वं तृतीयशब्देनेदविद्यमानत्वं वा, न तु जनानाम् अस्थितिः मर्यादाहित्यं समेषामेव तद्युक्तत्वात् । चक्रनाम्नां चक्रवाकपक्षिणां द्वन्द्ववियोगो युगलविश्लेषः रजन्यां दम्पतिविरह इति तात्पर्यम्, न तु लोकानां मध्ये दम्पतिविरहः धनराभितम्पन्नतया परदेशगमनाभावात् तथाविधधर्मशालितया च विस्रम्भसमये प्रागवियोगाभावात् । कनकानां सुवर्णानां वर्णस्य रहस्य परीक्षा वह्निताप-निकषपणादिद्वारा सदुष्टनिर्दृष्टावबोधः, न तु ब्राह्मणादीनां वर्णपरीक्षा विशिष्टजातिपरिचयः, साङ्कर्यदोषरहितत्वात्। ध्वजानां पताकानाम् अस्थिरत्वं पवनवेगेन चञ्चलता, न तु लोकानाम् अस्थिरत्वम् अधीरत्वं तथाविधोपदेशात्त्वात् । कुमुदानां कैरवाणां मित्रद्वेषः सङ्कोचविधायकत्वेन सूर्य प्रति अप्रीतिः, न तु नागरिकलोकानां मित्रद्वेषः सुहृत्सु अप्रीतिः गुह्यतद्दुष्कृत-कारणत्वात्। असीगां खङ्गानां कोषेषु चर्ममयाच्छादनेषु गुप्तिः रहणम्, न सम्पत्तीनां कोषेषु भाण्डारेषु गोपनम् अपहारकाद्यसत्त्वात्। सर्वत्र विद्यत इति शेषः। इह कार्यो परिसंख्या। तथा चोक्तं दर्पणे-

'प्रश्नादप्रश्नतो वापि कथिताद्वस्तुनो भवेत् । तादृगन्यव्यपोहश्चेच्छाब्द आर्थोऽथवा तदा ॥' परिसंख्या ............. 'इति ।

एषा च प्रत्येकवाक्ये यथासम्भवश्लेषालङ्कारेण सङ्कीर्णेति विचारणीयम् ।

किमिति । बहुना अधिकेन जल्पितेन किमित्यर्थः । यस्याम् उज्जयिन्यां सुरासुराणां देवराक्षसानां नमस्कुर्वतामित्याशयः, चूडामणिमरीचयश्चयैः शिरोरत्नमणिजालैः चुम्बिताः संस्पृष्टाः चरणनखानां पादाङ्गुष्ठाङ्गुष्ठां नयूखाः रश्मयो यस्य स तादृशः। निशितेन तीक्ष्णेन त्रिशूलेन प्रसिद्धशस्त्रविशेषेण दारितो भिन्नोऽन्धकोऽन्धकाख्यो महासुरो येन स तादृशः । गौर्याः नानवत्याः पार्वत्याः नूपुरकोट्या पदाघातसमये सक्षीराप्रसादेन, घृष्टं विलिखितं शेखरः चूडामणिभूतं चन्द्रशकलं शशिखण्डं यस्य स तादृशः । त्रिपुरासुरस्य त्रिपुरदैत्यस्य सत्मनः स्वयं विहितस्येत्याशयः, रजसा धूलिना कृतो विहितः अङ्गरागः अङ्कलेपनं येन स

एवं जिस उज्जयिनी नगरीमें मणिमय प्रदीपों की ही अनिर्वृत्ति ( बुझनेका अभाव है, लोगोंको दुःखका अभाव नहीं) है। मुक्तामालोंमें ही तरलता है किसीके मनमें चञ्चलता नहीं। सङ्गीत और मृदङ्ग ध्वनिकी ही अस्थिति ( तृतीयपक्षमें अविद्यमानता) है, किन्तु लोगोंमें मर्यादाहीनता नहीं है। चक्रवाकपक्षियोंका ही द्वन्द्व-वियोग ( रात्रिमें दम्पतिविच्छेद) है, किन्तु लोगोंके बीचमें सदगृहस्थी होनेसे परदेशगमनाभावसे द्वन्द्ववियोग नहीं है। सुवर्णकी अग्निपाचन द्वारा रूपकी परीक्षा होती है, ब्राह्मणादिकोंकी नहीं, क्योंकि साङ्कर्यदोष न रहनेसे सब वर्ण शुद्ध हैं। ध्वजाओंमें ही अस्थिरता-वायुवेगसे चञ्चलता है, किन्तु लोगोंमें उस तरह उपद्रव नहीं होनेसे अधीरता नहीं है। कुमुद ही मित्र-सूर्यसे द्वेष करते हैं, कोई मित्रोंसे द्वेष नहीं करता। तलवारोंको ही कोशान्तरमें रखा जाता है, किन्तु लोगोंको खजाना छिपानेकी जरूरत नहीं, क्योंकि वहां चोर नहीं रहते हैं।

अधिक कहनेका प्रयोजन नहीं है; नमस्कार करनेके समयमें देवदानवोंके मुकुटमणियोकी किरणें जिनके चरणनखकिरणों का चुम्बन करती हैं, तीक्ष्ण धारवाले त्रिशूलसे जिन्होंने अन्धकासुरको चीर डाला था, पार्वतीके चरणनूपुर (पायजेब) के अग्रभाग द्वारा जिनके मस्तकालङ्कार चन्द्रमाका टुकड़ा घिस गया है, जिन्होंने त्रिपुरासुर-की भस्मका उस समयतुम्हारा शरीर पर लेप किया है, कामदेवके नाशसे शोकातुर होकर रात्रिमे फैले हुए दोनों

---

१. अनिर्वृत्तिः । २. मणिप्रदीपानाम् । ३. अन्यतरलता । ४. चक्रनाम्नाम्, चक्रवाकनाम्नाम् । ५. यस्याञ्च । ६. मरीचिलम्बिन... । ७. चन्द्रशकलशेखरः । ८. "...कार्मुक..." ।