कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

तारापीडवर्णना-३ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । [ १७५

कुसुमानां बन्धनस्थितिः, इन्द्रियाणां निग्रहः, वनकरिणां वारिप्रवेशः, व्रतिनामग्निवारणम्, ग्रहाणां तुलारोहणम्; अगस्त्योदये विषशुद्धिः, केश-नखानामायतिभङ्गः, जलधर-दिवसानां मलिनाम्बरत्वम्, रत्नोपलानां भेदः, मुनीनां योगसाधनम्, कुमारस्तुतिषु तारको-

योगविधानेन वशीकरणम्, न तु जनानां निग्रहो दमनं दुराचाराभावात् । वनकरिणाम् अरण्यवासिगजानामेव वारौ बन्धनस्थले प्रवेशः शिञ्जाय प्रवेशकम्, न तु जनानां वारिजि सलिले प्रवेशः 'यद्यहं दुराचाररतो भवेयं तदा सलिले मग्नः स्याम्' इति शपथग्रहणेनावतरणं, दुराचाराभावात् । 'वारि हीवेरनीरयोः । वारिव्रज्यां मरस्वत्यां गजबन्धनभूभ्यपि' इति हैमः । व्रतिनाम् अग्निहोत्रादिनियमशालिनामेव अग्निधारणं हवनायाग्निपरिग्रहः न तु जनानां 'यद्यहं दुराचाररतः स्यां तदा वह्निना दग्धकरो भवेयम्' इति शपथग्रहणेन अग्निवारणम् अग्निदिव्यं, दुराचाराभावात् । ग्रहाणां सूर्यादीनामेव तुलारोहणं तुलाराशौ संक्रणः, न तु जनानां 'यद्यहं दुराचाररतः स्यां तदाऽधोगामी भवेयम्' इति शपथग्रहणेन तुलादण्डारोहणं, दुराचाराभावात् । अगस्त्योदये सौरभाद्रपदमासाऽवसाने अगस्त्योदय एव विषाणां सलिलानां शुद्धिः स्वच्छता, न तु दुष्कृतोदयसन्देहे जनानां विषेण 'यद्यहं दुराचारी स्यां तदा गरलपानेन निश्चेतन्यो भवेयम्' इत्येव शपथग्रहणपूर्वकविषपानेन शुद्धिः विगतकल्मषत्वप्रख्यापनं, कल्मषसन्देहाभावात् । 'विषं तु गरले तोये' इति विश्वः । केशमखानां कचपुनर्नूणामेव आयतेः विस्तृततायाः भङ्गः कर्त्तनम्, न तु जनानाम् आयतेः उत्तरकालस्य उत्तरसमयस्यादिनः आनन्दस्य भङ्गो नाशः, शुभप्रारब्धत्वात् । जलधरो मेघः तस्य ये दिवसाः तदाच्छन्नदिनानि तेषामेव मलिनाम्बरत्वं मेधावृतत्वात् मलिनगगनत्वम्, न तु जनानां मलिनाम्बरत्वं मलिनवस्त्रयुक्तत्वं धनसम्पन्नभूततया सर्वस्मिन् समये क्षालितवस्त्रनत्वात् । रत्नोपलानां मणीनामेव भेदो ग्रुम्फनतन्तुप्रवेशाय विदारणं रन्ध्रकरणम्, न तु जनानां भेदो भेदनीतिप्रयोगः, वैरिवासत्वेनावश्यकत्वाभावात् । मुनीनां तपस्विनामेव योगसाधनं चित्तवृत्तिनिरोधाय यमाद्यनुष्ठानम्, न तु जनानां योगसाधनम् अन्यजनमार्गाथं विश्वासघातकनिदेशनम्, तथाविधक्रूराचाराभावात् ।

'योगोऽपूर्वार्थसंप्राप्तौ सङ्घतिध्यानयुक्तिषु । वपुःस्थैर्यप्रयोगे च विष्कम्भादिषु भेषजे ॥ विश्लम्भघातके द्रव्योपायसंहननेष्वपि । कार्मणेऽपि च........................' इति मेदिनी ।

कुमारः कार्तिकेयः तस्य स्तुतिषु स्तोत्रेष्वेव तारकस्य तन्नामक-तद्गतदैत्यविशेषस्य उद्धरणम् उद्दाहरणम्, न तु केषामिदपि जनानां दृष्टेषु तारकोद्धरणं लोचनकनीनिकोत्पाटनम्, तथाविधदोषाभावात् दण्डदानुद्याघातुकत्वात् । उपरागरनेः रवेरेव ग्रहगाशङ्का उपरागशङ्का, न तु कस्यापि लोकस्य ग्रहगाशङ्का दोषवशाद् राजदूतैः हठाद्दारगमनम्, दोषाभावात् । शशिनः चन्द्रमस एव ज्येष्ठातिक्रमः ज्येष्ठानक्षत्रमु-

निग्रह (दमन) था, किन्तु लोगोंको दण्ड नहीं दिया जाता था ] जङ्गली हाथियोंका ही वारि (बन्धनस्थान) में प्रवेश था, किन्तु पापके विषयमें शपथपूर्वक किसी अपराधीको जलप्रवेशका दण्ड नहीं दिया जाता था (प्राचीन समयमें जलप्रवेश भी एक प्रकारका दिव्य दण्ड था जिससे किसी मनुष्यका अपराधी या निरपराधी होना सिद्ध होता था)। अग्निहोत्रादि नियमवालोंका ही अग्निधारण (अग्निग्रहण) था, किन्तु पापके विषयमें शपथपूर्वक किसी व्यक्तिका अग्निहरण नहीं था। ग्रहोंका ही तुलारोहण (तुला राशिमें गमन) था, किन्तु पापके विषयमें शपथपूर्वक किसी मनुष्यका तुलारोहण (तराजू पर चढ़ना) नहीं था। अगस्त्योदयमें ही विष-शुद्धि (जलकी स्वच्छता) होती थी, किन्तु पापके विषयमें शपथपूर्वक किसी मनुष्यकी विष-शुद्धि (विष-पान द्वारा शुद्ध्यिप्रकाश) नहीं होता था। केशों और नखोंमें ही आयतिभङ्ग (छेदन करने से वृद्धिका अभाव) होता था, किन्तु लोगोंका आयतिभङ्ग (बुढ़ापेमें सुखभोगका अभाव) नहीं होता था। मेधाच्छन्न दिनोंमें ही मलिनाम्बरत्व (आकाश मलिन) होता था, किन्तु लोगोंमें मलिनाम्बरत्व (वस्त्र मलिन) नहीं था। मणियों में ही भेद (ग्रन्थनसूत्रके प्रवेशके लिए छिद्रकरण) था, किन्तु लोगोंके सम्बन्धमें भेद (परस्पर भेदनीति प्रयोग = विरोध) नहीं था। मुनियोंका ही योगसाधन (योगसाधन = चित्तका निरन्तर बाह्यवृत्तिसे रोकना) था, किन्तु किसीकी हत्याके लिए योगसाधन (विश्वासघातक प्रेरणा) नहीं था। स्वामिकार्त्तिकेयकी स्तुतिमें ही तारकोद्धार (तारकासुरका उदाहरण) दिया जाता था, किन्तु दण्डके समय किसीका भी तारकोद्धरण (लोचनकनीनिका = आँखकी पुतलीका कत्लादन) नहीं होता

---

१. प्रवेशाः, इत्येवं च 'नेष्टन्दनस्थिति' रा' इत्यधिकः पाठः क्वचिदुपलभ्यते । २. व्रतिनामग्निपरिग्रहम् । ३. विषविशुद्धिः । ४. जलद । ५. योगधारणम् ।