प्रस्तावना

२३

मधुराक्षरैरेवोपनिबद्धा कथा सहृदयानां हृदि दृढतरं पदमादधातीति सहजा प्रवृत्तिः। बाणेन ह्यविस्मरण-पूर्वकमेवैतत्सर्वं सम्पादितम्। तद्यथा—

'द्वीपान्तरागतानेकभूमिपालमौलिमालालालितचरणयुगलो वलयमिव लीलया भुजेन भुवनभारमुद्वहन्, ...... शूद्रकः प्रथमे वयसि सुखमतिचिरमुवास।

(कादम्बरी, कथामुखम्)

अनयोरुभयोरपि राजवर्णनानेरेषु माधुर्यस्य कियत्तारतम्यमिति सहृदया एव प्रमाणम्। अपि चावलोक्यताम्—यथा केवलमेकमपि पद्यं भवति कस्यचिद्रसस्य प्रकाशने समर्थं तयैवैकमात्रवाक्ययुक्त-गद्यमपि तत्प्रकाशने परिपोषने च भवति समर्थमिति नासाधारणम्, बाणभट्टस्यैव तादृशी प्रतिभा समुल्लसति यैतव्यत्कर्षमभिव्यञ्जयितुं समर्था। प्रथममालोक्यतां तावत्—

'अधुनापि यत्र जलधरसमये गम्भीरमभिनवजलधरनिवहनिनादमाकर्ण्य भगवतो रामस्य त्रिभुवनविवरव्यापिनश्चापघोषस्य स्मरन्तो न गृह्णन्ति शष्पकवलमजस्रमश्रुजल-लवलुलितदृष्टयो वीक्ष्य शून्या दश दिशो जरार्जरितविषाणकोटयो जानकीसंवर्धिता जीर्णमृगाः। (कादम्बरी पूर्वार्धम्)

अनेन कस्य सचेनसः कारुण्यार्द्रं हृदयं न भवति? इति विदितमेव समेषां पुरतः। 'जललवे'त्या-दिना 'दशदिशः' पर्यन्तं मृगाणां कीदृशं प्रत्यक्षे चित्रितं प्रगयदैन्यम्। एवञ्च सति सत्यमेव महाकवि-र्बाणभट्ट एव संस्कृतगद्यकाव्यस्य परमप्रवीणो लेखकोऽद्वितीयः कविश्चेति समुद्घोषः प्रथित इति सुखेन वक्तुं शक्यतेऽस्माभिरिति।

बाणस्य कविता रसभाववती—'रुचिरस्वरवर्णपदा रमभाववती' इति पूर्वोक्तधर्मतात्पर्येण यद्वव-गतं तत्कादम्बर्यां महाश्वेताया वर्णने करुणविप्रलम्भस्य तथा कादम्बर्याश्चित्रणे सम्भोगशृङ्गारस्य वैभवेन प्रदर्शितं भवेत्येवेति सुधीभिराकलनीयम्। एतत्कविता हि मौक्तिकायांनां निधिः, न चात्रार्थानां पिष्टपेषणं क्वचिदप्यवलोक्यते सर्वत्रैव त्वभिनवार्थ्याः समुल्लसन्ति। गद्यकाव्येष्वेव न मूर्धन्यतमः, किन्तु महाकवीनां चूढामणिरिति सर्वैरेव सहर्षं मन्यते।

अत एव सोड्ढलोक्तिरपि सर्वथा संगच्छते—

'वागीश्वरं हन्त ! भजेऽभिनन्दमर्थेश्वरं वाक्पतिराजमीडे। रसेश्वरं स्तौमि च कालिदासं वाणं तु सर्वेश्वरमानतोऽस्मि ॥' इति।

कादम्बरी

महाकविबाणभट्टस्य सर्वश्रेष्ठा रचनेयम्। अस्याः खण्डद्वयम्—पूर्वार्धमुत्तरार्धञ्च। तत्र पूर्वार्धं तु समस्तग्रन्थस्य द्विभागादप्यधिकम्, एतावत्पर्यन्तं बाणकृतिः। अस्याः समस्तोत्तराधंञ्च केवलं तृतीयांशो विद्यते, एतच्च परलोकं गते पितरि पुलिन्दभट्टेनैव निर्मितम्। इयं च कादम्बरी समस्तसंस्कृतगद्य-साहित्यस्य समुज्ज्वलं हीरकं विद्यते। तथाहि ग्रन्थेऽस्मिन् भाषाभावयोरेवं शब्दार्थयोश्च समुचितः समावेशो दृश्यते। वर्णन सौन्दर्य तु कीदृशमिति निरीक्ष्यतां तावत्-यदि क्वचिद् विन्ध्याचलविकटाटव्या वर्णनं तथा साह्रसप्रेमवतः शबरसैन्यस्य रोमाञ्चकारिवर्णनं रञ्जयति चित्तम्, तर्हि क्वचित् धर्मस्य साक्षा-न्मूर्त्तेः, सदयंतायाः परमावतारस्य, आध्यात्मिकतानाया ज्वलन्निदर्शनस्य जाबालिमहामुनेः स्वरूपनिरू-पणम्, तया नस्य परमपावनीभूतमनीरामाश्रमस्य शुभगन्भोभा च प्रेक्षकाणां चेतांस्याकर्षयतीति। क्वापि यदि बाल्यकाले गन्धर्वक्रोडे विहरन्त्याः कलापिया वीणाया इव मधुरावादिन्याः स्निग्धहृदयाया महाश्वेताया विरहविधुरा मूर्त्तिः समामादयति प्रमोदातिशयम्, तर्हि क्वाप्यलोकसामान्यसौन्दर्यमजुमवन्या गन्धर्वराजकन्यायाः सरसहृदयायाः कमनीयकलेवरायाः कादम्बर्याः प्रेममयी कथा श्रोतॄणां चित्तचञ्चरीकं स्वानिमुखमाकर्षयतीति।

अत्रत्यलघुकलेवरप्रासादिकवाक्यानां शोभा दिङ्मात्रमुदाह्रियते—

'धैर्यधना हि साधवः। किं यः कश्चित्प्राकृत इव विक्लवीभवन्तमात्मानं न रुणत्सि । कुतस्तवापूर्वोऽयमयेन्द्रियोपप्लवो येनास्त्येवं कृतः। क ते तद्धैर्यम्, क्वासौविन्द्रियजयः।