कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

२२ प्रस्तावना

'हेम्नो भारशतानि वा मदमुचां वृन्दानि वा दन्तिनां
श्रीहर्षेण समर्पितानि कवये वाणाय कुत्राद्य तत्।
या वाणेन तु तस्य सूक्तिनिकरैरुदृङ्किताः कीर्त्तय-
स्ताः कल्पप्रलयेऽपि यान्ति न मनाङ्लान्ये परिम्लानताम्॥'

अपि च राजशेखरेणोक्तम्—
'सहर्षचरिताख्याऽद्भुतकादम्बरीकथा। बाणस्य वाण्यनार्यैश्च स्वच्छन्दा भ्रमति क्षितौ।' इत्यादि।

काव्यशैली

प्रतिभाशालिनो दिगन्तविश्रुतकल्पनाशक्तिमतो बाणभट्टस्य काव्यशैली पाञ्चालीरीतिमनुसरति। तत्र हि शब्दगुम्फनमर्थस्यानुरूपमेव भवति। तथा सा सोऽर्थस्तदनुरूप एव सुकुमारवर्णविन्यासः। बाणक-वितायां ललितः पदविन्यासो रचनाशैली चातिरमणीया नव-नवार्थानां सुमनोहरः सन्निवेशोऽप्यस्ति, शब्दसम्पत्तिश्चातिप्रभूततमा समुल्लसति। अतएवैतत्कवितासमक्षेऽन्यकवीनां पदरचना केवलं चपलता-मेव सूचयति। तथा चात्रार्थे केनचिदालोचकेनोक्तम्—

'शब्दार्थयोः समो गुम्फः पाञ्चाली रीतिरुच्यते।
शिलाभट्टारिकावाचि बाणोक्तिषु च सा यदि॥'
'हृदि लग्नेन बाणेन यन्मन्दोऽपि पदक्रमः।
भवेत्कविकुरङ्गाणां चापलं तत्र कारणम्॥' इत्यादि।

अथ बाणकविताया इह परिचयस्तावन्निरूप्यते—

'कटु क्वणन्ती मलदायकाः खलास्तुदन्त्यलं बन्धनशृङ्खला इव।
मनस्तु साधुध्वनिभिः पदे पदे हरन्ति सन्तो मणिनूपुरा इव॥'
(कादम्बरी, कथामुखम्)

'एकैकातिशयालयः परगुणज्ञानैकवैज्ञानिकाः
सन्त्येते धनिनः कलासु सकलास्वाचार्यचर्याचणाः।
अप्येते सुमनोगिरां निशमनाद् बिभ्यत्यहो श्लाघया
धूते मूर्धनि कुण्डले कपणतः क्षीणे भवेतामिति॥'
(सुभाषितावली)

साहित्यनियमानुसारी गद्यकाव्यस्य विकासोऽस्मादेकस्मादेव महाकविसकाशात्समजनीत्यत्र न मनागपि सन्देहलेशः। तत्र या हि सुबन्धुप्रणीता वासवदत्ता सा च 'प्रत्यक्षरश्लेषमयप्रबन्धम्' इत्येता-स्वप्रतिज्ञापूरकमेव नेतोऽधिकं किञ्चिदपि चमत्कारं पुष्णाति। सुभगरसमष्याः कवितायास्तत्र दर्शनमपि न भवति। प्रत्यक्षरं श्लेषातिरिक्ता नाभिनवार्थकल्पना कृता तेनेति कथं साहित्यनियमानुसारिणीयमिति वक्तुं शक्यामः, एतत्परीक्षणं पूर्वं कृतमेव। बाणभट्टात्परवर्तिनो 'दण्डिनः पदलालित्यम्' इत्यस्ति समुद्घोष-स्तथापि तत्कवितायां कादम्बरीव क चमत्कारः? प्रत्युत कादम्बरीसम्मुखे सेयमुक्तिः—'श्रोतुर्वितन्त्रीरिव ताड्यमाना' भवति। तत्रापि कथाकल्पनाबाहुल्यम्, वर्णने विशेषणानामनाधिक्यात्कथानिर्वाहसौकर्यम्, इत्याद्यस्ति गुण इति चेत? भवत्वेवं किन्तु पदलालित्यमादाय दण्डी चेद् बाणापेक्षयोत्कृष्यते तर्हि हन्त! निराश्रया परिसमाप्ता काव्यकथा। रचनामर्मवेदिभिः कथञ्चिदप्येतन्न मर्षणीयमित्यवगतमेव। परीक्ष्यतां तावत्—

'स्वर्लोकशिखरोरु रुचिररत्नकरवेलामेखलायितधरणीरमणीसौभाग्यभोगभाग्यवान्, शरदिन्दुकुन्दघनसारनीहारहारमृणालमरालसुरगजनीरक्षीरगिरिशाट्टहासकैलासकाशानी-काशमूर्त्या रचितदिगन्तरालपूर्त्या कीर्त्त्याऽभितः सुरभितः,...'राजहंसो नाम भूपो बभूव।'
(दशकु०)

उत्कलिकाप्रायगद्यमिदम्। एवंविधगद्यनिर्माणे सिद्धहस्तो बाणो नेति वक्तुं न शक्यते, यतो हि