कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

प्रस्तावना २१

(४) पार्वतीपरिणयनाटकम्

शिवपार्वत्योर्वैवाहिकपवित्रकथया समन्वितमिदमतिरमणीयं नाटकम्। यस्य प्रस्तावनायाम्—

'अस्ति कविसार्वभौमो वत्सान्वयजलधिकौस्तुभो बाणः। नृत्यति यद्रसनायां वेधोमुखलासिका वाणी॥'

अस्य नाटकस्योपरि महाकविकालिदासकृतकुमारसम्भवस्याधिका छाया सम्पतितेति ऐतिहासिकानां मतम्। बहूनां विदुषामपीदमेव मतं यदेतत् कादम्बरीकर्त्तुर्बाणभट्टाद्भिन्न एवेति। यच्च बाणस्य नामोपलभ्यते तत्तु सप्तदशशताब्दयां विद्यमानस्य बाणभट्टनामधारिणः कस्यचिद्दाक्षिणात्यस्य कवेर्निर्मितमिति।

(५) मुकुटताडितकम्

चन्द्रपाल-गुणविजयगणिनामकजैनविद्वांसौ स्वनिर्मितनलचम्पूटीकायां बाणभट्टकृतमेतन्नामकं नाटकमिति निरूपयामासतुः। तथा हि तत्र— 'यदाह मुकुटताडितके बाणः—

'आशाः प्रोषितदिग्गजा इव गुहाः प्रध्वस्तसिंहा इव द्रोण्यः कृत्तमहाद्रुमा इव भुवः प्रोत्खातशैला इव। बिभ्राणाः क्षयकालरिक्तसकलत्रैलोक्यकल्पां दशां जाताः क्षीणमहारथाः कुरुपतेर्देवस्य शून्याः सभाः॥'

बाणप्रशंसा

महाकविर्बाणभट्टो हि वाग्देव्या वरदपुत्र आसीत्। एतस्य सरस्वती सिद्धासीद्यथा भासादीनां महाकवीनाम्। तदुक्तं शार्ङ्गधरपद्धतौ—

'भासो रामिलसोमिलौ वररुचिः श्रीसाहसाङ्कः कवि- र्मेण्ठो भारविकालिदासतरलाः स्कन्धः सुबन्धुश्च यः। दण्डी बाणदिवाकरौ गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः सिद्धा यस्य सरस्वती भगवती के तस्य सर्वेऽपि ते॥'

गोवर्धनाचार्येण हि बाणभट्टो वाग्देव्याः साक्षादवतार एवेत्युक्तम्—

'जाता शिखण्डिनी प्राग् यथा शिखण्डी तथाऽवगच्छामि। प्रागल्भ्यमधिकमाप्तुं वाणी बाणो बभूवेति॥'

कस्यचिदन्यस्यालोचकस्य सम्मतौ बाणभट्टो गम्भीरधीर-कवितामिरूपिण्यां विन्ध्याटव्यां विहारकर्त्तुः कविकुञ्जरस्य गण्डस्थलविदारकः सिंह इति। तथाहि—

'श्लेषे केचन शब्दगुम्फविषये केचिद्रसे चापरेऽलङ्कारे कतिचित्सदर्थविषये चान्ये कथावर्णने॥ आसर्वत्रगभीरधीरकविताविन्ध्याटवीचातुरीसञ्चारी कविकुंभिकुंभभिदुरो बाणस्तु पञ्चाननः॥'

धर्मदासेन 'विदग्धमुखमण्डन' नामकम्रन्थे हि बाणभट्टभारत्याः प्रशस्तिप्रशंसाऽतिरमणीयैः शब्दैः कृता। तथाहि—

'रुचिरस्वरवर्णपदा रसभाववती जगन्मनो हरति। सा किं तरुणी ? नहि नहि वाणी बाणस्य मधुरशीलस्य॥'

केनचिदन्येन काव्यमर्मज्ञेन तु बाणाय वाणीफलं श्रीहर्षेण प्रभूतं धनं दत्तम्, किन्तु न तदद्य दृष्टिपथमवतरति, बाणेन तु यद्युक्तिनिकरैस्तच्चेतांसि स्थिरीकृतानि तानि कल्पक्षयेऽपि परिम्लानानि न भविष्यन्तीति तदभिप्रायः। तया चैतत्पद्यम्—

'श्रीहर्षो विततार गद्यकवये बाणाय वाणीफलम्।'