कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

२० प्रस्तावना

बाणग्रन्थाः

तत्रभवतो महाकवेर्बाणभट्टस्य लेखिन्यानेकग्रन्थरत्नानि समुद्भूतानि । येषु कतिपयरत्नान्येव साहित्यसूक्ष्मपर्यवेक्षूणां पुरतोऽवलोकनाय सम्प्राप्तानि । सूक्तिसङ्ग्रहेषु तथालङ्कारग्रन्थेषु च एतन्नाम्ना सुमनोहराणि बहूनि पद्यानि लोचनगोचरीभूतानि भवन्ति । क्षेमेन्द्रेणौचित्यविचारचर्चायां बाणकृतमेक-पद्यमुद्धृतम्, यत्कादम्बरीविरहावस्थावर्णने लिखितमिति प्रतीयते । तथाहि—

'हारो जलार्द्रवसनं नलिनीदलानि प्रालेयशीकरमुचस्तुहिनांशुभासः । यस्येन्धनानि सरसानि च चन्दनानि निर्वाणमेष्यति कथं स मनोभवाग्निः ॥'

इह विप्रलम्भभरभग्नधैर्यायाः कादम्बर्या विरहव्यथावर्णना । एतेनेदमनुमातुं शक्यते यद्वाणेन पद्येऽपि कादम्बरीकथोल्लिखिता; किन्तु स च ग्रन्थोऽद्यापि क्वचिन्नोपलभ्यत इति तद्विदो जानन्त्येव । एतदतिरिक्तसूक्तिग्रन्थेषु बाणनाम्ना यानि पद्यानि मिलन्ति तेषामन्यत्रोपलम्भाभावेऽपि तेऽपि ग्रन्था-चासन्नित्यनुमातुं शक्यतेऽस्माभिः । अथास्य प्रसिद्धरचनायाः संक्षिप्तपरिचय इहोपस्थाप्यते—

(१) हर्षचरितम्

संस्कृतसाहित्ये चेदमतिप्राचीनमाख्यायिकारत्नमस्ति । अष्टोच्छ्वासेषु विभक्तञ्चैतत् । तत्राद्योच्छ्वा-सद्वये ग्रन्थकृतातिविस्तरेण स्वपरिचयो दत्तः, अनन्तरं शेषोच्छ्वासेषु महाराजहर्षवर्धनस्य जन्मप्रभृति वर्णनम् । प्रभाकरवर्धनस्यान्तिमक्षणानां दृश्यं करुणविषादाभ्यां परिपूर्णम्, हर्षो ह्येक ओजस्वी प्रजा-पालको वदान्यो भूपतिरित्थ्येवंरूपेण वर्णितः । ऐतिहासिकविषयमवलम्ब्य गद्यलेखने हि बाणस्यायं प्रथमः प्रयासः प्रतीतो भवति । एतद्ग्रन्थस्य तादृशी स्फीता भाषा न विद्यते यादृशी कादम्बर्याः। काव्यदृष्ट्या चात्रानेकानेकविशिष्टता समुल्लसति । बाणस्यालौकिकवर्णनाशक्तेः परिचयश्चेह सम्प्राप्तो भवति । प्राचीनसमये हि—

'ओजः समासभूयस्त्वमेतद्गद्यस्य जीवितम् ।'

इत्यायुक्तदिशा समासबहुलमेव गद्यजीवितं मान्यमासीत् । साहित्यिकनियमानुसारैणेव गद्यका-व्यमिदं रचयामास कविः । ऐतिहासिकदृष्ट्या विचारणे चैतस्य महत्त्वमप्यधिकमेव विद्यते । इदानीन्तनो-पलभ्येतितहासग्रन्थैः शिलालेखैश्च कविवर्णितघटनायाः सत्यत्वं स्थापयन्ति भावुकाः ।

(२) कादम्बरी

इयं हि बाणभट्टस्य सर्वोत्कृष्टरचना । न केवलं वाणभट्टकृतिष्वेव सर्वोत्कृष्टा किन्तु समस्तसमु-पलब्धेषु गद्यकाव्येष्वपि । यथा चेयं तथा पुरस्तादेव प्रतिपादयिष्यते । नितरां प्रसिद्धतमाविमावेव कवि-ग्रन्थाविति धीधनाः प्रतिपादयन्ति ।

(३) चण्डीशतकम्

ओजस्विन्यां भाषायामेकशतस्रग्धरावृत्त्या निर्मितमतीव रमणीयं भगवत्याः स्तुतिरूपं नाटकम् । भगवत्याश्चण्डिकाया अनुरूपवर्ण पद-विन्यासस्याद्भुता योजना । इह चेदमप्याख्यानकं श्रूयते यन्मयूर-भट्टदत्तप्रतिशापनिवारणायैव श्लाघनीय-स्तुतिरूपमेनद् विरचयामास । भवान्याः प्रशस्तिप्रशंसापरकं शब्दशय्यातीव समुचितम, दर्शनीयशब्दसौन्दर्य सरस्वतीकण्ठाभरणे भोजराजेनोद्धृतमेकं तन्नायं पद्य-मिह प्रदर्श्यते—

'विद्राणे रुद्रवृन्दे सवितरि तरले वज्रिणि ध्वस्तवज्रे जाताशङ्के शशाङ्के विरमति मरुति त्यक्तवैरे कुवेरे । वैकुण्ठे कुण्ठितास्त्रे महिषमतिरुषं पौरुषोपघ्ननिघ्नं निर्विघ्नं निघ्नती वः शमयतु दुरितं भूरिभावा भवानी ॥'

(चण्डीशतकम् ६६)