प्रस्तावना

हन्त ! एतादृशसुयोग्यनिःस्पृहस्यात्मजस्य प्रायः साहित्यसंसारो नामापि न जानाति। डा० व्यूलरेण ( Dr. Buhler ) चैतस्य नाम 'भूषणभट्ट' इत्युल्लिखितम्, किन्त्वाधुनिकगवेषका हि 'पुलिन' अथवा 'पुलिन्द' भट्ट' इति नाम प्रतिपादयन्ति। कादम्बर्याः शारदालिप्यां लिखितमेतदेव नामोपलभ्यते। एतस्य प्रामाणिकता च दशमशताब्द्यन्ते लिखिता धनपालकृत-'तिलकमञ्जर्यां' सिद्धा भवति। तथा च—

केवलोऽपि स्फुरन् बाणः करोति विमदान् कवीन्।
किं पुनः क्लृप्तसन्धानः पुलिन्ध्रकृतसन्निधिः ॥'

एतत्पद्यस्थश्लेषालङ्कारद्वारा बाणतनयस्य नाम 'पुलिन्ध्र' इति निरूपितं भवति। उद्भटवैयाकरण-केसरी चायमासीदित्यत्र नास्ति कस्यापि प्रमाणगवेषणास्यावश्यकता। एवञ्च पुलिनभट्टस्य तत्ततनयत्वे उत्तरार्धकादम्बर्या उपर्युक्तप्रमाणे न काचन विप्रतिपत्तिः। अन्येऽपि तत्पुत्रा आसन्न वेति विचिकित्सायां प्रमाणाभावान्नैवेति निर्णयः सुकरः, परम्त्वधस्तनकिंवदन्त्याऽन्येषामपि पुत्राणां भवति सम्भव इति प्रतिपादयितुं शक्यते। तथा हीयं किंवदन्ती—'यदा खलु बाणो मृत्युशय्यायां शयान आसीत्तदा कादम्बर्याः समाप्तिकरणचिन्ता तं नितान्तं कदर्थितवती। स हि स्वात्मजानाहूयापृच्छत्—किं भवत्सु कोप्यपूर्णं ग्रन्थमेनं पूरयितुं शक्नोति ? तदैकेनात्मजेनोक्तम् – पूरयितुमेनमहं शक्नोमि। अथ साहित्यिक-ज्ञानस्य प्रतिभायाश्च परीक्षां कर्तुमनास्तमपृच्छद्—एवन्तर्हि 'अग्रे शुष्कं काष्ठं विद्यते' एतद्वर्णनं कुरु, इति पृष्टे तेनोत्तरितम्—'शुष्कं काष्ठं तिष्ठत्यग्रे' ।

इत्येवंविधनिरसानुवादं श्रुत्वा नितरामखियत। तथाविधं तमवलोक्य योग्य-साहित्यिकात्मजेना-भिहितम्—'नीरस्तरुरिह विलसति पुरतः' ।

श्रुत्वा चेदं वचः प्रमोदभरमानसो बाणस्तमाशीर्वचसाभिनन्द्य कादम्बरीं पूरयितुमादिदेश। सोऽयं 'पुलिन भट्टः' पितुरन्तिमसमयाभिलषितपूर्ति स्वयोग्यतया पूर्णेरूपेण निर्वाहयामास। यद्यपि स्वपितृकृति-सन्निधावेतस्य कृतिर्न पाञ्चालीं रीतिं सम्यक्तया पुष्णाति, नापि नवनवार्थघटनाचातुरीं विशदयति, तथापि स पितुःस्वरूप एव पुत्र इत्यवश्यमङ्गीकर्तव्यं भवति। 'कादम्बरीरसभरेण' इत्यादिना तु स्वीयं वैगुण्यं यथार्थतयाविष्करोति, प्रदर्शयति चोत्तरार्द्धारम्भे पितुर्ऋणम्—

'बीजानि गर्भितफलानि विकासभाञ्जि चप्तैव यान्युचितकर्मवलात्कृतानि।
उत्कृष्टभूमिविततानि च यान्ति पोपं तान्येव तस्य तनयेन तु संहतानि ॥'

इत्यनेन। तदेवं कथांशे बाणभट्टस्यैव प्रायः कर्तृत्वम, शब्दविशेषरचनायां तत्पुत्रस्येत्यपि चेतसि निधेयं पठनपाठनकर्तृभिरिति। यत्किञ्चिदस्तु, एवंविध आत्मजो विरलैरेव महाकविभिरवाप्तः स्याद्येन हि असमये खण्डिता जनककृतिरेवमविभावितविभागं संयोजिता स्यात। समन्तादतिक्लिष्टमिदमेव यत्पू-र्वार्धे नातिविस्तृतः कथाभागो योधितः संगृहीनश्च कविना। तत्र हि नरपतेः शूद्रकस्यान्तिके शुकस्याग-मनम्, तन्मुखेन राजपुत्रचन्द्रापीडस्य जन्म, तस्य च दिग्विजययात्राप्रसङ्गेन महाश्वेताश्रमे गमनम्, तद्दर्शनात्तस्याः पुण्डरीकेण प्रणयः, सम्मिलनात्प्रागेव तस्य शरीरत्यागः, नभोवाण्या पुनः सम्मिलनविज्ञा-पनात्प्रत्याशायां तपोऽनुष्ठानम, ततो महाश्वेतानुगेधेन कादम्बरीदर्शनम, तत्प्रणयः, चन्द्रापीडेन कादम्बरीनिकटे प्रागुपस्थापितायाः पत्रलेखायाः कादम्बरीसन्देशं तद्दुरालम्भञ्च गृहीत्वा राजपुत्रान्तिके आगमनम्, अस्मिन्नेव स्थाने पूर्वभागस्य समाप्तिर्जाता। पुण्डरीकस्य शापवशाद्वारद्वयं चन्द्रमसः पृथिव्यां वारद्वयमुत्पत्तिर्भविष्यतीति कथासंयोजनाय चन्द्रापीडस्य हृदयस्फोटः, पुनस्तेनैव शरीरेण कादम्बरी-सम्मिलनम्, पुण्डरीकस्य वैशम्पायननाम्ना जन्मग्रहणम्, महाश्वेताशापेन शुकशरीरोपलब्धिः, तस्यैव शुकस्य शूद्रकसविधे गमनम्, चन्द्रापीडस्य शूद्रकनाम्ना पृथिव्यामुत्पत्तिः। शापविमुक्तौ च समेषां चन्द्रापीड-पुण्डरीकादीनां निजनिजमनोरथावाप्तिरिति समस्तोऽसमग्रखण्डितः कथाभागोऽयं पुलिनभट्टे-नैव संयोजित इति महदेव प्रज्ञावत्त्वं मयोजितुश्च्योतयति।

---

१. Dr. Sten's Catalogue of Sanskrit, Mss, at Jammu; P. 290
२. Professor S. R. Bhandarkar's report on the research for Mss. 1904-5, 1995-6.P-37.