कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

१८ प्रस्तावना

शताब्द्याः प्रारम्भे केऽपि च भामहानन्तरं सप्तमशताब्द्यां मन्यन्ते । परन्तुवेदं तु निष्प्रचं वर्त्तते यदेत- त्कृतस्य नवमशताब्द्याः कविराजमार्गादिग्रन्थेषु काव्यादर्शस्य छाया सम्यग्रूपेणापतिता । 'कविराजमार्ग' ग्रन्थलेखकस्यामोघवर्षस्य समयो हि नवमशताब्द्याः प्रारम्भे (८१५ वर्षे) मन्यन्त ऐतिहासिका, अत एत- त्पूर्वमेव दण्डिनः समयः । 'लक्ष्म लक्ष्मीं तनोती'ति 'प्रतीतिसुभगं वचः' इत्यत्र 'इति' शब्दं दर्शयता दण्डिना स्पष्टमेव कालिदासकृत-शाकुन्तलीय-'मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति' इति पद्यांशस्यो- द्धरणं कृतम् । अतश्च महाकविकालिदासानन्तरमेवैतत्समय इत्यत्रापि न सन्देहलेशः । अथ चान्यभाव- साम्येन-बाणभट्टादप्यनन्तर एव प्रतिभाति । तथाहि—

'अरत्नालोकसंहार्यमवार्यं सूर्य्यरश्मिभिः ।
दृष्टिरोधकरं यूनां यौवनप्रभवं तमः ॥' (काव्यादर्श)

पद्येनानेन पिटर्सन्-सम्मत्य याकोबी-सम्मत्य च कादम्बर्यां शुकनासद्वारा प्रदत्तोपदेशस्य छाया समापतति । अपि चाग्रे तत्रैव—

'भिन्नस्तीक्ष्णमुखेनापि चित्रं बाणेन निर्व्यथः ।
व्यवहारेषु जहौ लीलां न मयूर•••••••• ॥'

इति पद्येन मयूरभट्टेन सह बाणस्यापि प्रशस्ति-प्रशंसा कृता । दण्डिविरचितावन्तिसुन्दरीकथायाः स एव विषयो यो हि दशकुमारचरितस्य पूर्वपीठिकायामुपनिबद्धो वर्त्तते । 'अवन्तिसुन्दरीकथासार' नामक- ग्रन्थश्च कादम्बर्या एव कथायाः छन्दोबद्वसारांशः। कथायां वररुचेः शूद्रकस्य, कादम्बर्यादेश्चानेकोपक्या निबद्धाऽवलोक्यते, येनायं ग्रन्थो वृहतकथायाः क्रमेण निर्मितो वर्त्तत इति प्रतीयते । ग्रन्थस्यास्य नाम घंघाल (जंघाल) कृतकाव्यादर्शटीकायामुल्लिखितं विद्यते । वल्लभदेवविरचित-'सुभाषितावली' नामक- ग्रन्थमिन्नादन्य 'सुभाषितावली' ग्रन्थे व्यासविषये तदेव पद्यमुपलभ्यते यदस्याः कथायाः प्रथमपरिच्छेदे विद्यमानं वर्त्तते, तेन चास्मिन् ग्रन्थे प्रामाणिकताऽप्यनुमिता भवतीति । अत्र हि कादम्बर्याः समस्त- घटनायास्तथैव वर्णना यथा बाणेन पूर्वार्द्धकादम्बर्यामुपवर्णिता, किन्तु कादम्बरीकथाया उत्तरार्धपूर्ति- र्देण्डिना स्वोर्व रकपनाशक्त्या कृता, अत एव बाणतनयपुलिन्दभट्टद्वारा पूरितोत्तराधंकथातोऽस्या यः कश्चनांशः सर्वथा भिन्न एव वर्त्तते । कादम्बरी-कथायाः समानतयाऽपि दण्डिनः समयो भवति बाणाद- नन्तर एवेत्यत्र सन्देहकलङ्क-पङ्कलेशोऽपि नास्तीति गवेषकाः समुद्धोषयन्ति । इत्थञ्च 'अयं हि न्युनानतः स्त्रिस्तषडशताव्यामजायत' इति वदतां समालोचकानां मतं नानुमतं भवतीत्येतस्मिन् विषये पर्या- लोचकैरेव पर्यालोचनीयम् ।

बाणतनयः

बाणभट्टेन हि स्वस्य स्वपूर्वजेश्च च वर्णनं तु सम्यक्तया कृतम्, किन्तु स्वपुत्रविषये किञ्चिदपि नोक्तम् । सम्भवतस्तत्समयं यावन्न केऽप्यात्मजाः समजायन्त इति कल्पयितुं शक्यते, किन्तु तत्पुत्रा- स्तित्वविषये ययाकथञ्चनापि सन्देहः कर्तुं न शक्यते, यतो हि समस्तकादम्बर्या निर्माणमविधायैव पर- लोकमुपगतो बाणः । तत्पश्चादेव श्वेतत्पूरणं तत्पुत्रेण कृतम्, सा चोत्तरार्धकादम्बरीनि लोके प्रसिद्विमुप- गता । एतादृङ्निस्पृहस्तथा पितृभक्तः पुत्रः साहित्यसंसारेऽपरः कोऽपि भवेन्न वेत्यत्र सन्देह एव ।

उत्तरार्द्धस्यारम्भे बाणतनयेनेदं लिखितम्—

'याते दिवं पितरि मद्धचसैव सार्धं विच्छेदमाप भुवि यस्तु कथाप्रबन्धः ।
दुःखं सतां तदसमाप्तिकृतं विलोक्य प्रारब्ध एव च मया न कवित्वदर्पात् ॥'
'गद्ये कृतेऽपि गुरुणा तु तथाक्षराणि यन्निर्गतानि पितुरेव स मेऽनुभावः ।
एकप्लवामृतरसास्पदचन्द्रपादसम्पर्क एव हि मृगाङ्कमणेर्द्रवाय ॥'
'कादम्बरीरसभरेण समस्त एव मत्तो न किञ्चिदपि चेतयते जनोऽयम् ।
भीतोऽस्मि यन्न रसवर्णविवर्जितेन तच्छेषमात्मववसाप्यनुसन्दधानः ॥'