कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

प्रस्तावना १७

इति नामोल्लेखः कृतः।

(४) एकोनसप्तत्यधिकसहस्रपरिमिते ख्रिस्ताब्दे नमिसाधुर्हि रुद्रटीयकाव्यालङ्कारस्य व्याख्यायां कथाख्यायिकयोर्भेदप्रदर्शनार्थं कादम्बरीहर्षचरितयोर्नामग्रहणं निर्दिशति।

(५) दशमशताब्द्यां भोजपितृव्यमुञ्जराजसभापण्डितो¹ धनञ्जयो हि स्वीये दशरूपके—'यथा हि महाश्वेतावर्णनावसरे भट्टबाणस्य' 'यथा कादम्बर्यां वैशम्पायनस्य' इति भट्टबाणं कादम्बरीं च स्मरति।

(६) एकादशशताब्द्याः प्रथमार्धे राज्यं प्रशासतो भोजराजस्य कृतौ सरस्वतीकण्ठाभरणे—

'यादृग् गद्यविधौ बाणः पद्यबन्धे न तादृशः।

इति दृश्यते।

(७) एकादशशताब्द्या उत्तरार्धस्थः काश्मीरिकक्षेमेन्द्रो हि स्वीयौचित्यविचारचर्चायां कादम्बरीस्थं 'स्तनयुगमश्रुस्नातम्' इत्यार्यापद्यं तथा तन्मध्यमेव 'जयत्युपेन्द्रः स चकार दूरतः' इति पद्यमुदाहृतवान्।

(८) द्वादशशताब्द्याः प्रथमार्धस्थेन रुय्यकेन हर्षचरितोपरि वार्त्तिकं रचितम्। एतच्च स्वीयालङ्कारसर्वस्वे—'एषा च (उत्प्रेक्षा) समस्तोपमाप्रतिपादकविषयेऽपि हर्षचरितवार्त्तिके साहित्यमीमांसायाञ्च तेषु तेषु प्रदेशेषूदाहृत'मित्यधिकजिज्ञासुभिस्तत एवावलोकनीयम्।

अथ महाकविमेनमेतदुत्तरकालीना ये प्रशंसयामासुस्तेऽत्र सोदाहरणं निर्दिश्यन्ते—

तत्र राजशेखरः—

'सहर्षचरितारब्धाद्भुतकादम्बरी कथा।
बाणस्य वाण्यनार्येव स्वच्छन्दा भ्रमति क्षितौ ॥'

नलचम्पूकारः—

'शब्दब्रह्माद्वितीयेन नमदाकारधारिणा।
धनुषेव गुणाढ्येन निःशेषो रञ्जितो जनः ॥'

कीर्तिकौमुदीकारः—

'युक्तं कादम्बरीं श्रुत्वा कवयो मौनमाश्रिताः।
बाणध्वनावनाध्यायो भवतीति स्मृतिर्यतः ॥'

आर्यासप्तशतीकारः—

'जाता शिखण्डिनी प्राग्यथा शिखण्डी तथावगच्छामि ।
प्रागल्भ्यमधिकमाप्तुं वाणी बाणो बभूवेति ॥'

तिलकमञ्जरीकारः—

'केवलोऽपि स्फुरन् बाणः करोति विमदान् कवीन्।
किं पुनः कृतसन्धानपुलिन्ध्रकृतसन्निधिः ॥'

राघवपाण्डवीयकारः—

'सुबन्धुर्बाणभट्टश्च कविराज इति त्रयः।
वक्रोक्तिमार्गनिपुणा चतुर्थो विद्यते न वा ॥'

त्रिलोचनः—

'हृदि लग्नेन बाणेन यन्मन्दोऽपि पदक्रमः।
भवेत्कविकुरङ्गाणां चापलं तत्र कारणम् ॥'

श्रीकण्ठः—

'मेण्ठे स्वद्विरदाविरोहिणि वशं याते सुबन्धौ दिवे।
शान्ते हन्त च भारवौ विघटिते बाणे विषादस्पृशः ॥'

एवञ्च सप्तमशताब्द्याः पूर्वार्ध एव महाकविबाणस्य स्थितिकालः स्पष्टं प्रतीयते। नात्र विषये लेशतोऽपि काचन विप्रतिपत्तिरित्यवधेयम्।

महाकविदण्डी

महाकविबाणभट्टस्याल्पसमयानन्तरमेव गद्यकाव्यनिर्माणे महाकविदण्डिनः स्थानमलङ्कारसाहित्ये सर्वत्र देदीप्यमानं वरीवर्त्ति। एतद्विरचितं (१) 'दशकुमारचरितम्' (२) 'काव्यादर्श'-नामकञ्च ग्रन्थरत्नद्वयं सर्वतश्चकास्ति। भामहकृतकाव्यालङ्कारेणैकसमानताया विभिन्नतायाश्च दर्शनाच्चेऽप्येनं भामहात्पृष्ठ-

---

१. 'विष्णोः सुतेनापि धनञ्जयेन विद्वन्मनोरागनिवन्धहेतुः।
आविष्कृतं मुञ्चमहीशगोष्ठीवैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत् ॥' (दशरूपक-४ प्रकाशे)

३ फा० भू०