कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

सुतप्राप्त्यर्थंराजन्यव्यवहार०-११ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २०१

---

दितपूजान्महावनस्पतीन् कृतप्रदक्षिणो ववन्दे । दोलायमान-वलयेन^१ पाणियुगलेन स्नाता^२ स्वयमखण्डसिक्थ-सम्पादितं^३ रजतपात्र^४-परिगृहीतं वायसेभ्यो दध्योदन-बलिमदात् । अपरिमित-कुसुम-धूपविलेपापूप-^५ पलल-पायस-लाज-^६ कलितामहरहन्म्रादेवी^७-सपर्यामाततान । स्वयमुपहृत-^८पिण्डपात्रान् भक्तिप्रवणेन मनसा सिद्धादेशांन्नग्नक्षपणकान् पप्रच्छ । विप्रश्निकादेशवचनानि बहु मेने । निमित्तज्ञानुपचचार । शकुनज्ञानविदामोदरमदर्शयत् । अनेकवृद्ध-परम्परासमागतान^९ रहस्यानि चकार^१०। दर्शनागतद्विजगणान्^११ आत्मजदर्शनोत्सुका वेदश्रुती-

दोलायेति । स्नाता कृतस्नाना सती, स्वयं स्वेनैव, दोलायमाने चञ्चले वलये कटके यस्य तेन तादृशेन, अखण्डैः अत्रुटितैः सिक्थैः धान्यकणैः सम्पादितं निष्पादितम्, रजतपात्रपरिगृहीतं रौप्यभाजनान्तं दध्योदनवलिं दधियुक्तान्नरूपमुपहारं वायसेभ्यः काकेभ्यः अदात् दत्तवती ।

अपरीति । अहरहः प्रत्यहम्, अपरिमितैः अगणितैः कुसुमैः पुष्पैः धूपैः गन्धपिशाचिकाभिः, विलेपैः चन्दनादिविलेपनद्रव्यैः, अपूपैः पिष्टकैः, पललैः पिष्टतिलयोजितान्नैर्मासैर्वा, पायसैः परमान्नैः, लाजैः धानाभिश्च कलितां सम्पादिताम्, अम्बादेव्या भगवत्याः श्रीदुर्गादेवतायाः सपर्यां पूजाम् आततान विहितवती ।

स्वयमिति । भक्तिप्रवणेन प्रेमतत्परेण मनसा चित्तेन, स्वयं स्वेनैव, उपहृतानि उपढौकितानि पिण्डपात्राणि अन्नभाजनानि येभ्यस्तान् तादृशान्, सिद्धाः सत्या आदेशाः आज्ञावचनानि येषां तान् तादृशान्, नग्नक्षपणकान् दिगम्बरान् बौद्धविशेषान्, पप्रच्छ 'तनयो मे स्यान्न वा' इत्यप्राक्षीत्, 'त्वरितमेव तनयस्ते स्यात्' इति यद्यमी कथयेयुस्तदाऽमीषां सिद्धादेशतया मनोरथसिद्धिर्भवेदित्यभिप्रायेणेति भावः ।

विप्रेति । विप्रश्निकानां शुभाशुभप्रकाशिकानां योषिताम् आदेशवचनानि आज्ञावचनानि बहु मेने आदरविशेषेण स्वीचकार । 'विप्रश्निका त्वैक्षिणिका दैवज्ञा' इत्यमरः ।

निमित्तेति । निमित्तानि शुभाशुभबोधकानि नेत्रस्पन्दनानि जानन्ति ये ते तादृशाः तान्, उपचचार तदन्तिके ययौ, तज्ज्ञानार्थमित्याशयः ।

शकुनेति । शकुनज्ञानं वसन्तराजीयप्रभृतिपक्षिव्यापारावलोकनेन शुभाशुभनिश्चायकं शास्त्रं विदन्ति जानन्ति ये तेषां तादृशानाम्, आदरम् अधिकसत्कारम् अदर्शयत् दर्शितवती । पक्षिव्यापारावलोकनेन तेभ्योऽपि शुभाशुभावगमार्थमित्याशयः ।

अनेकेति । अनेकवृद्धानां नानाविधस्थविराणां परम्परा परिपाटी तस्यां समागतानि सम्प्राप्तानि रहस्यानि गुह्यमन्त्रसाधनादीनि चकार कृतवती ।

दर्शनेति । आत्मजदर्शनोत्सुका सुतावलोकनायोत्कण्ठिता, दर्शनाय स्वप्रत्यक्षावलोकनाय आगताः प्राप्ताः ये द्विजगणा विप्रवृन्द्वानि तान् तादृशान्, वेदानां श्रूयन्त इति श्रुतयः स्पष्टोच्चारणानि ता अकारयद् कारयामास ।

---

बिना टूटे दानोंसे बनाये गये दधि-मिश्रित भात की बलि रखकर कौओंको देती थी, उस समय उसके मणिमय कङ्कणवाले दोनों हाथ हिल रहे थे । प्रतिदिन अपरिमित पुष्प, धूप, अनुलेपन, अपूप (मालपुए), मांस, पायस (खीर) और जौके धान लेकर दुर्गादेवीकी पूजा करती थी । अपने से ही भोजन भरे पात्र भेंट करके सत्यवादी नङ्गे बौद्ध संन्यासियोंसे श्रद्धापूर्वक प्रश्न करती थी (कि मुझे पुत्र होगा या नहीं ?)। दैवज्ञस्त्रियोंके आदेशके वचनपर विशेष आस्था रखती थी । चक्षुःस्पन्दनादि शुभाशुभ लक्षण जाननेवालोंके पास जाती थी । शकुनशास्त्र जाननेवालोंके प्रति आदर दिखाती थी। अनेक वृद्धोंके परम्परागत प्रचलित मन्त्रशास्त्रके रहस्योंको अङ्गीकार करती थी । पुत्र-प्राप्तिके लिए उत्कण्ठित होकर, दर्शनके लिये आये हुए ब्राह्मणोंके द्वारा वेदपाठ कराती थी ।

---

^.... १. ^०००मन्वितयेन । ^२. कृतस्नाना । ^३. अखण्डितसिक्थकुसुम००० । ^४. रजतपात्रे । ^५. अनरिमितधूपविलेपां । ^६. पायसबलिम्, पायसवलिलाज००० । ^७. ^०००ज्येष्ठादेवी००० । ^८. उपाहित०००, वन्दूनं । ^९. आगमागतानि, गतानि । ^१०. अङ्गीचकार, अङ्गीकरोति स्म । ^११. दर्शनागतं द्विजगने । :

१३ का०