कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

२०२ कादम्बरी- [ कथामुख-

रकारयत् । अनवरत-वाच्यमानाः पुण्यकथाः शुश्राव । गोरोचना-लिखित-भूर्जपत्रगर्भान् मन्त्रकरण्डकान् उवाह । रक्षाप्रतिसरोपेतानि ओषधिसूत्राणि बबन्ध । परिजनोऽपि चास्याः सततमुपश्रुत्यै निर्जगाम, तन्निमित्तानि च जग्राह, शिवान्यो मांसबलिपिण्डमनुदिनं निश्युत्ससर्ज, स्वप्नदर्शनाश्चार्य्यानाचार्य्याणामाचचक्षे, चत्वरेषु शिवावलिन् उपहार ।

एवं गच्छति काले कदाचिद्राजा क्षीणभूयिष्ठायां रजन्यामल्पावशेष-पाण्डुतारेके जरत्पारावत-पक्षधूसरे नभसि स्वप्ने सौधशिखरे स्थिताया विलासवत्याः करिण्या इव विसयलय मानने सकलकलापूर्ण मण्डलं शशिनं प्रविशन्तम् अद्राक्षीत् । प्रबुद्धश्चोत्थाय हर्ष-

अनवरतेति । अनवरतं निरन्तरं वाच्यमानाः कथ्यमानाः पुण्यकथाः पवित्रकथाः श्रीकृष्णचरिताद्यङ्गवार्त्तादिका इत्यर्थः, शुश्राव श्रुतवती ।

गोरोचनेति । गोरोचनया लिखितं लिपीकृतं भूर्जपत्रं गर्भे मध्ये येषां तान् तादृशान् मन्त्रकरण्डकान् मल्लिकादिनान्तर्र्गहितपिण्डिकान् उवाह दधे ।

रक्षेति । रक्षाप्रतिसरेण रक्षार्थकृङ्कणेन उपेतानि सहितानि, ओषधिसूत्राणि गर्भजननौपयिकोपधिसहितसूत्राणि बबन्ध बन्धनं कृतवती करे इति शेषः । 'मा वधूभवने हस्तसूत्रे प्रतिसरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः, 'भवेत्प्रतिसरो मन्त्रभेदे माल्ये च कङ्कणे' इति मेदिनी ।

परीति । अस्या विलासवत्याः परिजनोऽपि परिवारजनोऽपि सततं निरन्तरम् उपश्रुत्यै दैवप्रश्नाय दैवं मनुष्यादिद्वारा कीदृशं वचनं श्रावयतीति जिज्ञासायै निर्जगाम निर्ययौ । तन्निमित्तानि ज्योतिर्विद्भिः शुभाशुभलक्षणवाक्यानि जग्राह प्रयत्नेनाग्रहीत् विलासवल्यै कथयितुमित्याशयः । अनुदिनं प्रत्यहं मांसवलिपिण्डं पल्लवल्पमुपहारं शिवान्यैः शृगालीभ्यः निशि रात्रौ उत्ससर्ज उत्सृष्टवती । स्वप्नदर्शनाश्चार्याणि स्वप्नालोकनकुतूहलानि आचार्याणां दैवज्ञगुरूणां (निकटे) आचचक्षे उक्तवती । चत्वरेषु भवनप्राङ्गणेषु, शिवाभ्यो बलिम् उपहारम् उपजहार दत्तवती । अयमुपहारस्तु दिन इति प्राक्तनेन सह पौनरुक्त्यं नेति विभावनीयम् ।

एवमिति । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण काले समये गच्छति व्रजति, सति, कदाचिद् कस्मिंश्चित् समये स्वप्ने राजा, क्षीणभूयिष्ठायां समाप्तप्रायायां रजन्यां रात्रौ नभसि गगने अल्पावशेषपाण्डुतारेके स्वल्पावशिष्टश्वेतनक्षत्रे, जरतः स्थविरस्य पारावतस्य कपोतस्य पक्षवद् वाजवद् धूसरे धूम्रवर्णे च सति । सौधशिखरस्थितायाः प्रासादोपर्युपविष्टाद्या विलासवत्याः आनने वदने, करिण्या गजपत्न्याः आनने विसवलयमिव, मृणालमण्डलमित्र, सकलाभिः समस्ताभिः कलाभिः षोडशरूपाभिः पूर्ण पूरितं मण्डलं विम्वं यस्य तं तादृशम्, शशिनं चन्द्रं प्रविशन्तम् अन्तःप्रवेशमानम् अद्राक्षीद् ददर्श ।

इहाद्ये 'जरत्पारावतपक्षधूसरे' इत्यत्र 'विसवलयमिव' इत्यत्र च श्रौतीपुपमा, उभयोर्मिंथोऽनपेक्षतया विद्यमानत्वात्संसृष्टिः ।

प्रबुद्ध इति । प्रबुद्धो विगतनिद्रः सन् उत्थाय शयनादुत्थानं विधाय हर्षेण प्रमोदेन यो विकासः

---

रात जिनका प्रचार था ऐसा श्रीकृष्णजन्मनादि पवित्र कथाओंको कथावाचकोंके समीप जाकर सुनती थी । गोरोचन-द्वारा लिखित भोजपत्र पर मन्त्रोंसे युक्त डब्बों (गण्डोंका) पहनती थी । हाथमें रक्षाकङ्कण और औषधयुक्त सूत्र बाँधती थी । उसके परिजन भी दैवज्ञके निकट शुभाशुभ वाक्य सुननेके लिए बाहर जाते थे, एवं यत्नपूर्वक उन लोगोंके वाक्य विलासवतीको कहनेके लिए सुनते थे । वे प्रतिदिन रात्रिमें गोदड़ोंको मांसके बलिपिण्ड देते थे, स्वप्नमें देखे हुए आश्चर्यको ब्रह्माचार्योस कहते थे और गृहप्राङ्गणमें (अथवा चौराहों पर ) दिनमें भी गोदड़ोंके लिए बलि देते थे ।

इस प्रकार कुछ दिन बीतने पर एक दिन, जब रात अधिकांश रूपसे बीत गई थी, आकाश भी वृद्ध कबूतरके पङ्खके समान धूसर वर्ण हो गया था, एवं नक्षत्रगण (तारे) भी, पाण्डुवर्ण होकर थोड़े-थोड़े और मन्द-मन्द दीखते थे तब राजाने स्वप्नमें देखा कि-हथिनीके मुखमें मृणालमण्डलके समान, महलोंके शिखरपर शयन करती हुई विलासवतीके मुखमण्डलमें समस्त कलाओंसे परिपूर्ण चन्द्रमण्डल प्रवेश कर रहा है । राजाने शीघ्र वहीं

---

१. अनवरतं । २. पुण्याः कथाः । ३. मन्त्रगण्डकान्, मन्त्रदण्डकान् । ४. रक्षाप्रतिसरोपेतानि । ५. औषधिसूत्राणि, ओषधीसूत्राणि । ६. समुत्ससर्ज । ७. शिवावलि । ८. दहद । ९. मूलरेव......। १०. जरत्पारावतपक्षधूसरे । ११. स्थितायास्तदभिशखर......। १२. विसवलयम्, विसकिसलयम् । १३. ......परिपूर्ण । १४. विशन्तम् ।