भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 263, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 263

२२४ कादम्बरी- [ कथायाम्-

युगलम्, विजृम्भमाण-कमल^१-कोश-परिमल-मनोहरमियमस्य सहजमाननामोदमाजिघ्रतीव दूरायता^२ कनक-लेखेव नासिका। रक्तोत्पल-कलिकाकारमुद्वहतीव चास्याधर-रुचकम्^३। रक्तोत्पल-कलिकाकलित-तलौ भगवतो विष्टरश्रवस इव शङ्खचक्रचिह्नौ प्रशस्तलेखा-लाञ्छितौ करौ। अभिनव-कल्पतरु-पल्लवकोमलं लेखामयोर्ध्वज-रथ-तुरगातपत्र-कमलैरलङ्कृतम् अनेक-नरेन्द्र-सहस्र-चूडामणि-चक्र-चुम्ब्नोचितं चरणयुगलम्। एष च दुन्दुभेरिवातिगम्भीरः स्वरयोगोऽस्य रुदतः श्रूयते।'


नेत्रदीर्घत्व प्रशंसामाह सामुद्रकशास्त्रे—

भुजाक्षियुगलं कुक्षि तथा च नासिकाद्वयम्। कुचयोर्मध्यभागं च पञ्चदीर्घं प्रशस्यते।

विजृम्भमाणेति। कनकलेखेव सुवर्णलेखेव दूरायता अत्यर्थमुच्छ्रिता. इयमस्य नासिका विजृम्भमाणस्य प्रस्फुटतः कमलकोषस्य पङ्कजकुड्मलस्य यत् परिमलं सौरभं तद्वत् मनोहरं रमणीयम्, सहजं स्वाभाविकम् आननामोदं मुखगन्धम् आजिघ्रतीव उपादानं कुर्वतीव।

'कनकलेखेव' इत्यत्रोपमा, परिमलमनोहरम्' इत्यत्र लुप्तोपमा, आजिघ्रतीव, इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षात्यासामङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः।

रक्तोत्पलेति। रुचकं बिम्बसदृशमाङ्गलिकद्रव्यम्. अधर एव रुचकम्, अधरो रुचकमिव वेति तदधररुचकं कर्तृ, रक्तोत्पलकलिकायाः कोकनदकुड्मलस्य आकारमाकृतिम् उद्वहतीव धारणं कुर्वतीव। 'रुचकं मङ्गलद्रव्ये बीजपूरे ससैन्धवे' इत्यनेकार्थः।

अधररुचकम्, इत्यत्र रूपकमुपमा वेति सन्देहात्सन्देहसङ्करः, रक्तोत्पलकलिकाकारगम्, इत्यत्र निदर्शनालङ्कारः, उद्वहतीव, इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा चेत्येतेषामङ्गाङ्गिभावसङ्करः। इह सामुद्रके—

'पाणिपादतलौ शोणावक्षिमध्यनखानि च। तालुर्जिह्वाऽधरश्चैव सप्त रक्तं प्रशस्यते ॥' इति।

रक्तोत्पलेति। रक्तोत्पलं कोकनदं तस्य कलिका कुड्मलं तद्वत् लोहिते रक्तवर्णे तले ययोस्तौ तादृशौ, करौ। विष्टरे अश्लथे श्रयन इति विष्टरश्रवा विष्णुः तस्येव 'वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः' इत्यमरः। शङ्खं कम्बु चक्रं प्रसिद्धं तयोः चिह्ने रेखे ययोस्तौ, पक्षे शङ्खचक्र एव चिह्ने ययोस्तौ, प्रशस्ताभिः अङ्कुशादिभिः लेखाभिः रेखासिः लाञ्छितौ अङ्कितौ, उभयत्रापीदं तुल्यम्। इह पूर्णोपमा।

अभिनवेति। अभिनवो नूतनो यः कल्पतरुपल्लवः मन्दारवृक्षकिसलयः तद्वत् कोमलं मृदुलम्, लेखामयैः रेखास्वरूपैः ध्वजः पताका, रथः स्यन्दनः, तुरगोऽश्वः, आतपत्रं छत्रम्, कमलं पङ्कजञ्च तैः तादृशैः अलङ्कृतं भूषितम्; अनेकेषां नरेन्द्रसहस्राणां नृपतिवृन्दानां चूडामणिचक्रैः शिरोमणिवातैः यच्चुम्बनं प्रणामसमये संस्पर्शः तस्य उचितं योग्यम्। …………पल्लवकोमलन्, इत्यत्र लुप्तोपमा।

एष इति। रुदतः क्रन्दतः अस्य कुमारस्य, एष समीपतरवर्ती दुन्दुभेरिव पटहस्येव अतिगम्भीरोऽतिमन्दः स्वरयोगः कण्ठसम्बन्धो ध्वनिः श्रूयते आकर्ण्यते।'


पलकोंवाले नयनयुगल, बार-बार खुल कर मानो मृतिका-सृष्टिको धवलवर्ण कर रहे हैं। कनक-लेखाके समान लम्बी यह नाक, खिलती हुई कमलकी कलीके परिमलके समान मनोहर-स्वाभाविक इसके मुखकी सुगन्धको मानो सूँघती है। एवं इसका नीचेका ओठ मानो लाल कमलकी कलीके आकारको धारण कर रहा है। लाल-कमलकी कलीके समान इसके हथेलियोंमें भगवान् नारायणके समान शङ्ख और चक्रके चिह्न एवं अङ्कुशप्रभृति प्रशस्त रेखाएँ विद्यमान हैं। कल्पवृक्षके नए पत्तोंके समान कोमल एवं ध्वज, रथ, अश्व, छत्र और कमलकी रेखाओंसे अलङ्कृत इसके चरण-युगल हैं। और ये हजारों राजाओंकी चूडामणियोंसे चुम्बन होनेके योग्य हैं। और रोनेके समय इसके ये कण्ठ-स्वर, दुन्दुभिध्वनिके समान अत्यन्त गम्भीर सुने जा रहे हैं।'


१. क्वचित् 'कमल' इति पदं नास्ति। २. दूरादायता। ३. रक्तोत्पलनिकरम्, रक्तोत्पलकलिका-नुरागम्। ४ क्वचित् 'च' शब्दो नास्ति। ५. अधरपुटकम्, अधरकम्। ६. '...कलिकाकारलोहित...'।