भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 292, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 292

चन्द्रापीडप्रवेशे नगरलोकमाालापव०-२६ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २५३

काश्चिदुल्लसित-धवल-नख-मयूख-पल्लवान् नूपुररवाकृष्ट-गृहकलहंसकानिव चरणपुटानुद्व-हन्त्यः, काश्चित् करतल-स्थित-स्थूलमुक्ताहारे-यष्टयो रतिमिव मदनविनाशशोक-गृहीत-स्फटि-काक्षवलयां विडम्बयन्त्यः, काश्चित् पयोधरान्तरालगलितमुक्तालतास्तदनुविमलस्रोतोजलान्त-रित-चक्रवाकमिथुना इव प्रदोषश्रियः, काश्चिन्नूपुरमणिसमुत्थितेन्द्रायुधतया परिचयानुगतं-गृहमयूरिका इव विरलयन्त्यः काश्चिदद्धपीताज्झित-मणिचषकाः स्फुरितरागैर्मधुरसमिव।-

काश्चिदिति। उल्लसितः उत्थितः धवलः श्वेतो नखानां पुनर्मूणां मयूखपल्लवः रश्मिजाले येम्यस्तान् तादृशान्, अत एव नूपुररवैः पादकटकध्वनिभिः आकृष्टा आकृष्य आनीता ये गृहकलहंसकाः भवनका-दम्बाः तानिव विद्यमानान् चरणपुटान् पादयुगलानि, उद्वहन्त्यो धारयन्त्यः। इह नोपमालङ्कारः किन्तु जात्युत्प्रेक्षैव नूपुररवाकृष्टपदप्रनिपादनाभिप्राय्यादिति मनीषिभिराकलनीयम्।

काश्चिदिति। करतलेषु स्थिताः शीघ्रतावशात् कण्ठेऽनर्पणेन हस्तेष्वेव विद्यमानाः स्थूलमुक्तानां स्थूलमौक्तिकानां हारयष्टयो हारलता यासां ताः तादृश्यः, अत एव मदनविनाशेन मन्मथप्राणवियोगेन यः शोकः तेन गृहीतं महेशप्रसन्नतार्थं धृतं स्फटिकाक्षवलयं स्फटिकमणिरचितजपमाला यया तां तादृशीं रति मदनस्त्रियं विडम्बयन्त्यः अनुकुर्वन्त्य इव । इह क्रियोत्प्रेक्षा।

काश्चिदिति। पयोधरयोः कुचयोः अन्तराले मध्येपु गलिता गमनजवान्निपत्यैकत्रीभूता मुक्तालता मौक्तिकहारा यासां ताः तादृश्यः, अन एव तदनु कृशस्य विमलस्य स्वच्छस्य स्रोतः प्रवाहस्य जलेन सलिलेन अन्तरितं व्यवधानं प्रापितं चक्रवाकयोः रथाङ्गाह्वयोः मिथुनं द्वन्द्वं यामु ताः प्रदोषश्रियो रजनी-मुखशोभा इव। प्रदोषारम्भसमये चक्रवाकदम्पत्योः परस्परं वियुज्य नया उभयतटावस्थितिविधायता। 'एवञ्च तथाविधचक्रवाकमिथुनैः कुचद्वयानाम्, तनुस्रोतोजलैः हारलतानाम्, प्रदोषश्रीभिश्च ललनानां साम्यमवगन्तव्यम्। अत एव चोपमालङ्कारः।

काश्चिदिति। नूपुरमणिभ्यः पादकटकत्नेभ्यः समुत्थितानि, इन्द्रायुधानि शक्रचापतुल्यानेकवर्ण-कान्तिमण्डलानि यासां तासां भावस्तया कारणेन, परिचयेनःचिरसाहचर्येण अनुगताः पश्चादागताः गृहमयूरिकाः भवनपालितमयूर्यो यासां ता इव। मयूरीणां यथा विविधवर्णमयपञ्च्चयुक्तत्वं तथा नूपुरम-णीनामपि विविधरागकान्तिरित्यभिप्रायः। इह गृहमयूरिकागमनुगमनोत्प्रेक्षणात् क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः।

काश्चिदिति। अर्द्धपीतानि अनन्तरम् उज्झितानि चन्द्रापीडावलोकनशीघ्रतावशात् परित्यक्तानि मणिचषकानि रत्नमयपानपात्राणि याभिस्ताः तादृश्यः, इह चषकाणां तत्स्थितमद्येषु लक्षणावगन्तव्या। 'चषकोऽस्त्री पानपात्रम्' इत्यमरः। अत एव स्फुरितो देदीप्यमानो रागो रक्तिमा येषां तैः तादृशैः अधर-पल्लवैः किसलयसदृशदन्तच्छदः करणैः मधुरसं मद्यद्रवं क्षरन्त्यः स्रवन्त्यः इव, अधराणां क्लिन्नत्वादित्यस्याशयः। इह क्रियोत्प्रेक्षा।


कितनी ही स्त्रियाँ, अपने नखोंसे उत्थित शुभ्रवर्ण किरणोंते समन्वित चरणयुगल वहन कर जा रही थीं। उससे प्रतीत होता था मानो, पायजेबोंको झनझनाहट सुन कर आकृष्ट हुए पालतू कलहंसों को चरण वहन कर ले जा रहीं हैं। कितनी ही स्त्रियाँ, बड़े-बड़े मोतियोंके बनाए हुए हार हाथमें धारण कर, कामदेवकी मृत्युसे शोकातुर हुई स्फटिकमय जपमालाधारिणी रतिको मानो अनुकरण करती करती जा रही थीं। कितनी ही युवती स्त्रियोंके स्तनोंके मध्यमें मोतियोंकी मालाएँ गिरकर एकत्रित होने लगीं। अत एव जिस समय चकवाक और चकवाकी नदीके दोनों किनारे रहते हैं एवं मध्य होकर अल्प स्रोत बहते रहते हैं, ऐसे प्रदोष समयके समान वे शोभा पाने लगीं। कितनी ही युवती स्त्रियां मनिमय नूपुरों (पायजेवों) में से ऊपर उठे हुए इन्द्रधनुः सदृश विविधवणोंके प्रभा-मण्डलसे शोना पा रही थीं, इससे प्रतीत हो रहा था मानो, पालतू मोरनियां उन स्त्रियोंके पीछे पीछे आ रही हों। कितनी ही स्त्रियोंने मणिमय पात्रों (प्यालों) से मद्यंको केवल आधा ही पान कर उसे फेंक कर रख दीं थीं, वे ऐसी प्रतीत होती थीं मानो, फड़कते हुए रंगीन पल्लव तुल्य ओष्ठ द्वारा मधुरसको बूँदें टपकाती हों। एवं अन्यान्य


१. स्थूल हार...। २. उक्ताविमल...। ३. परिचयानुगत...। ४. विरावयन्त्यः।