कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

२५४ कादम्बरी- [ कथायाम्-

धरपल्लवैः क्षरन्त्यो हर्म्यतलानि ललनाः समारुरुहुः । अन्याश्च मरकत-वातायन-विवर-विनिर्गत-मुखमण्डला विकच-कमल-कोषपुटमम्बरतलं-सञ्चारिणीं कमलिनीमिव दर्शयन्त्यो ददृशुः ।

उदपादि च सहसा सरभस-सञ्चलन-जन्मा, मधुर-सारणास्फालित²-वीणारव-कोलाहल-बहलः³, रशना-रवाहूत-गृहसारसं⁴ रसितसम्मिश्रः, स्खलितचरणतल⁵-ताडित-मणि⁶-सोपान-जात-गम्भीरध्वनि-प्रहृष्टानांमवरोधशिखण्डिनां⁷ केकारवैरनुगम्यमानः, नवजलधर-रव-भय-चकित-कलहंसकुल⁸-कोलाहलकोमलः, मकरध्वज-विजय-घोषणानुकारी परस्पर-विघट्टनारणित-तारतर-हारमणीनां⁹ रमणीनां श्रोत्रहारी, हर्म्यकुक्षिषु प्रतिरव-निर्हादी भूषणनिनादः ।

अन्या इति । अन्याश्च ललनाः, मरकतस्याश्मगर्भस्य ये वातायना गवाक्षाः तेषां विवरेभ्यः रन्ध्रेभ्यः विनिर्गतानि विनिःसृतानि मुखमण्डलानि वदनसमूहा यासां ताः, तादृश्यः, अत एव विकचानि भेदं प्राप्तानि, कमलस्य पङ्कजस्य कोषपुटानि कोषपुटवदाकारदलानि यस्याः ताम्र, अम्बरतलसञ्चारिणीम् गगन-तलस्थायिनीं कमलिनीं पद्मिनीं दर्शयन्त्यः अवलोकयन्त्य इव विद्यमानाः कचाच्छादितप्रान्तानां मुख-मण्डलानां विकसितपङ्कजयुततत्पर्णसदृशत्वादित्याशयः । ददृशुः अद्राक्षुः कुमारमिति शेषः । इहापि क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

उदपादीति । किञ्चेति चार्थः । सहसा सद्यः भूषणनिनादः अलङ्कारध्वनिः उदपादि उत्पन्नोऽभूदिति सम्बन्धः । सरभस सवेगं यत् सञ्चलनं गमनंतस्माज्जन्मउत्पत्तिर्यस्य स तादृशः । सारणया अङ्गुलीताडनेन-आस्फालिताः सञ्चालिता या वीणा वीणातन्त्र्यस्तासां रवः शब्दः स एव कोलाहलः कलकलः स बहलोऽ-धिको यत्र स तादृशः । रशनारवैः काञ्चीनिनादैः आहूताः तच्छ्रवणेनामन्त्रिता ये गृहसारसा भवनपालि-तसारसपक्षिणः तेषां रसितैः रवैः सम्मिश्रः सम्मिलितः । स्खलितैः शीघ्रतावशात् प्रमृष्टैः चरणतलैः पादतलैः ताडितेभ्यः आहतेभ्यः मणिसोपानेभ्यः रत्नादिकृतसौधाद्यारोहणमार्गेभ्यः जातैः उत्पन्नैः गम्भीरध्वनिभिः मन्द्रध्वनिभिः प्रहृष्टाः मेघशब्दभ्रान्त्या आनन्दिता ये अवरोधशिखण्डिनः अन्तःपुरमयूराः तेषां केकारवैः अनुगम्यमानः सम्मिश्र इत्यर्थः । नवो नूतनो यो जलधरो मेघः तस्य असामयिकमेघस्यत्यभिप्रायः । रवात् गर्जनात् भयेन त्रासेन चकितस्य भीतस्य कलहंसकुलस्य कादम्बगणस्य कोलाहलवत् कोमलो मृदुलः अकठिनः । मकरध्वजस्य कामदेवस्य विजयघोषणां त्रैलोक्यं मया जितमिति जयप्रचारम् अनुकरोतीति स तादृशः । परस्परम् अन्योन्यं यद्विघट्टनं सङ्घर्षणं तेन रणिताः शब्दिताः तारतरा अतिबाहुल्यादमूल्या अति-स्थूला हारमणयः मौक्तिकदामस्थितरत्नानि यासां तासां तथोक्तानां रमणीनां सुन्दरीणां योषितां श्रोत्रहारी कर्णमनोहारी । प्रतिरवेण प्रतिध्वनिना निर्हादी अधिकीभूतः । हर्म्यकुक्षिषु सौधमध्येपु । अन्वय-स्तूक एव । इह 'वीणारवकोलाहलः, इत्यत्र रूपकम्, 'कलहंसकुलकोलाहल' इत्यत्र लुप्तोपमा, मकरध्वज-विजयघोषणानुकारी' इत्यत्रार्थी उपमा, 'हारमणीनां रमणीनाम्' इत्येकक्रमेणावृत्तेर्यमकम् ।

कितनी ही स्त्रियां मरकतमणिद्वारा बनाई हुई खिड़कियोंमेंसे मुखमण्डल बाहर निकाल-निकाल कर चन्द्रापीड़को देखने लगीं, अत एव प्रतीत हो रहा था मानो खिले हुए कमल-युक्त आकाशवर्त्तिनी कमलिनियां दर्शन कर रही हैं ।

जल्दी-जल्दी चलनेके कारण सहसा (एकाएक) ही सभी महलोंके मध्यमें आभूषणों (गहनों) के शब्द होने लगे । मधुर उँगलियोंसे बजती वीणाके शब्दसे वे आभूषणोंके शब्द वर्धित हो रहे थे । मेखलाओंके शब्दको सुनकर आकर्षित हुए पालतू सारसपक्षियोंके शब्द उस शब्दके साथ मिल गए थे । भ्रष्ट (फिसले) चरणों द्वारा ताड़ित होने पर मणिमय सोपान (सीढ़ियों) से गम्भीर शब्द उत्पन्न हो रहा था, उसे सुन कर आनन्दित हुए अन्तः-पुरस्थ (रनिवासके) मयूरोंके केकारव उसके साथ मिलता था । इस प्रकार वह शब्द, असामयिक मेघकी गर्जनाके भयसे चौंक उठते कलहंसोंके कोलाहलके समान कोमल (मधुर) सुननेमें आता था, एवं कामदेवके विजयघोपका अनुकरण करता था और उस समय आपसमें टकरानेसे झनझनाती बड़ी बड़ी मणि-संयुक्त-हार धारण करनेवाली रमणियोंके कानोंको आकर्षण करता था, एवं महलोंके भीतर प्रतिध्वनिसे वृद्धि पाने लगा था ।

---

१. पुटाम्बरतल*** । २. साधारणास्फालित । ३. क्वचित् 'बहल' इति पदं नास्ति, ४. रवाहूत-सारस । ५. क्वचित् 'तल' पद न विद्यते । ६. क्वचित् 'मणि' पदन्नोपलभ्यते । ७. प्रहृष्टताम् । ८. क्वचित् 'कुलं' इति पदं नास्ति । ९. कश्चित् 'तारहार' इत्येव पाठो दृश्यते ।