कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

२७४	कादम्बरी-	[ कथायाम्-

चरणावसक्तैर्मणिमयैः पदे पदे^१ रणद्भिस्तुलाकोटिचलैर्यैद्विगुणीकृत-कूजित-रुताभिः^२ भवन- -कलहंसमालाभिर्धवलिताङ्गनेन, धृतै-धौत-धवल-दुकूलोत्तरीयैः कलधौत-दण्डावलम्बिभिः पलित-पाण्डुर-मौलिभिराचारमयैरिव विनयमयैरिव मर्या॑दामयैरिव मङ्गलमयैरिव गम्भीराकृ- तिभिः स्वभावधैर्यैरुष्णीषिभिर्वयःपरिणामेऽपि जरत्सिंहैरिवापरित्यक्तसत्त्वावष्टम्भैः कञ्चुकिभि- रधिष्ठितेन समुपेतमभ्यन्तरम् , जलधरं-सनाथमिव कृष्णागुरुधूमपटलैः, सनीहारमिव याम- कुञ्जरघटा-कर-शीकरैः, सनिशमिव तमालवीथिकान्धकारैः, सबालातपमिव रक्ताशोकैः,^११ सतारागणमिव मुक्ताकलापैः, सर्वर्षसमयमिव धारागृहैः, सतडिल्लतमिव हेममयीभि-

कूजितरुतम् अव्यक्तशब्दो यासां ताभिः, तादृशीभिः, भवनकलहंसमालाभिः भवनपोषितकादम्बपङ्क्तिभिः धवलितं निजनिजस्थित्या श्वेतीकृतम् अङ्गनम् अजिरं यस्य तेन तादृशेन । 'अङ्गनं चत्वराजिरम्' इत्यमरः ।

धृतेति । धृतानि धारितानि धौतानि रजकक्षालितानि अत एव धवलानि शुभ्राणि दुकूलोत्तरीयाणि पट्टोत्तरीयवस्त्राणि यैस्तैस्तादृशैः । कलधौतदण्डान् सुवर्णयष्टीः अवलम्बन्ते धारयन्तीति तैस्तादृशैः । पलितेन जराजनितश्वेततया पाण्डुराः धवलाः मौलयः कचाः येषां तैस्तादृशैः । आचारमयैरिव साधुव्यवहारनिष्पन्नैरिव सर्वस्मिन् समये तदनुसरणात्तदुपदेशाच्चेत्याशयः । विनयमयैरिव सर्वस्मिन् समये नम्राचरणात् । मर्यादा नीतिपथप्रवर्त्तनं तन्मयैरिव सर्वस्मिन् स्थले न्याय्यव्यवहरणात् । मङ्गलमयैरिव समस्तानामेव प्राणिनां सर्वस्मिन् समये मङ्गलाद्युध्यानात् । गम्भीरा दुरवगाहा अचपला अचञ्चला आकृतयः स्वरूपाणि येषां तैस्तादृशैः । स्वभावाः चित्तवृत्तयोऽपि धीरा धैर्यवन्तो येषां तेस्तादृशैः । उष्णीषाणि मूर्द्धवेष्टनानि एषां सन्तीति तैः । वयःपरिणामेऽपि जरावस्थायामपि विद्यमानेऽपि जरत्सिंहैरिव वृद्धहर्यक्षैरिव, अपरित्यक्तः अनुज्झितः सत्त्वावष्टम्भः साहसावलम्बनं यैस्तैस्तादृशैः । कञ्चुकिभिः प्रतिपादितस्वरूपैः वृद्धब्राह्मणैः अधिष्ठितेन आश्रितेन प्रदर्शितविधिनाऽन्तःपुरेण, समुपेतं सहितम् अभ्यन्तरं मध्यभागो यस्य तत्तारशं 'राजकुलम्' इत्यस्य विशेषणम् ।

आचारमयैरिव, विनयमयैरिव, मङ्गलमयैरिव, इत्यत्र विकारार्थे मयट्प्रत्ययविधानात् विकारस्य चान्याथारूपत्वेन गुप्तत्वात्तस्य चोत्प्रेक्षणाद् गुणोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

जलधरेति । कृष्णागुरुणां काकतुण्डानां दह्यमानानां धूमपटलैः धूमसमूहैः, जलधरसनाथमिव मेघसहितमिव धूमसमूहानां जलधरसदृशत्वादित्याशयः । यामकुञ्जरघटायाः प्रतिप्रहरपरिवर्त्तिनगजतिकरस्य करशीकरैः शुण्डातो निःसृतसलिलकणैः सनीहारमिव तुहिनसहितमिव, तुहिनवत् तेषां पतनात् तमालवीथिकाभिः तमालवृक्षपङ्क्तिभिः ये अन्धकाराः तमांसि तैः सनिशमिव रात्रिसहितमिव, उभयतमसामपि सदृशत्वात् । रक्ताशोकैः कुसुमैः सबालातपमिव अभिनवदिनकरालोकयुक्तमिव, बालातपवत् तदशोकानां लोहितत्वात् । मुक्ताकलापैः मुक्ताप्रलम्बैः सतारागणमिव सनक्षत्रसमूहमिवानिद्यमानम् मुक्ताकलापानां तारागणवद्विस्तृतत्वाद्देदीप्यमानत्वाच्च । धारागृहैः अनवरतसलिलवर्षियन्त्रसहितभवनैः

पद-पद पर शब्द करते हुए-मणिमय नूपुरों (बिछुओं) और कङ्कणोंसे उन (कलहंसों) का स्वर द्विगुणित हो गया था। कञ्चुकिगण (वृद्ध ब्राह्मणगण), धुले हुए सफेद रेशमी कपड़ेका उत्तरीय (दुपट्टा) धारण कर, सोनेकी छड़ी हाथमें लेकर उस अन्तःपुरमें फिरते रहते थे। वे मानो सदाचारमय, विनयमय, मर्यादामय और मङ्गलमय थे। उनकी आकृति गम्भीर थी, स्वभाव धीर था, एवं मस्तकके ऊपर पगड़ी बँधी हुई थी। और वृद्ध होनेपर भी वृद्धसिंह जिस प्रकार पशुओंका अवलम्बन नहीं छोड़ता, उसी प्रकार उन्होंने भी उत्साह नहीं छोड़ा था। और वह राजभवन, जलते हुए काले अगरुके धूमराशिसे मानो मेघयुक्त था, प्रतिपहरमें परिवर्त्तित हाथियोंकी सूँड़मेंसे निकलते हुए जलविन्दु-समूहसे मानो वहाँ हिमकरण बरस रहे थे; तमालवृक्षोंकी कुञ्जोंके अन्धकारसे मानो वहाँ रात्रि थी, ऐसा प्रतीत होता था, लाल अशोकपुष्पसे मानो बाल-सूर्यका उदय हुआ था, मुक्ताकलापसे मानो तारेगण आ गए हों ऐसी प्रतीति होती थी; जल्यन्त्र (फुहारों) के गृह रहनेसे मानो वर्षा समय आ गया हो ऐसा

---

१. मणिमयैर्विभूषणैः पदे पदे ।
२. ⋯रुताभिः ।
३. क्वचित् 'कल' इति पद नास्ति ।
४. धवलीकृताजिरेण ।
५. क्वचित् 'धूतपदं' नोपलभ्यते ।
६. कचित् 'पात्र' इत्यधिकः पाठः समुपलभ्यते
७. आचारनयैरिव ।
८. क्वचित् 'विनयमयैरिव' इति पाठ एव नोपलभ्यते ।
९. जरीज्रत ।
१०. सजलजलधर ।
११. आरक्ताशोकैः ।