भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 323, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 323

२८४ कादम्बरी- [ कथायाम्-

$^१$मिव कलापि-सनाथ-श्वेतकेतु-शोभितन्$^२$, भारतसमरमिव कृतवर्म्मबाण$^३$-चक्र-सम्भार-भीषणम्, पातालमिव महाकञ्चुकिसहस्राध्यासितम्$^४$, वर्ष-पर्वतसमूहमिवान्तःस्थितापरि-मित-शृङ्गि-हेमकूटम्$^५$, महाद्वारमपि दुष्प्रवेशम्, अवन्तिविषयगतमपि मागधजनाधिष्ठितम्, स्फीतमपि भ्रमन्नग्नलोकं राजकुलं विवेश।

केतुभिः धवलपताकाभिः शोभितं राजितम्। पक्षे—कलापी वैशम्पायनान्तेवासी ऋषिविशेषः तत्सनाथः तत्सहितः श्वेतकेतुः तदाख्य ऋषिः तेन शोभितम्।

भारतेति। भारतसमरं कौरवपाण्डवसङ्ग्राममिव, कृतो विहितो यो वर्मणां वाणानां चक्राणाञ्च सम्भार एकत्रीकरणं तेन भीषणं भयङ्करम्। पक्षे—कृतवर्मणः तत्संज्ञकयदुकुलीयमहावीरस्य बाणचक्रस्य इषुनिकरस्य सम्भारेण प्रयोगेण भीषणम्।

पातालमिति। पातालमिव, महान्तश्च ये कञ्चुकिनः अन्तःपुरचरवृद्धब्राह्मणाः तेषां निर्मोकवतां भुजङ्गानाञ्च सहस्रेण अध्यासितम् अधिष्ठितम्।

वर्षेति। सप्तद्वीपा वसुमती, तत्र जम्बुद्वीपे भारतादयो नवसङ्ख्यकाः खण्डाः तेषां सीमाकारिणः पर्वताः वर्षपर्वता इत्युच्यन्ते। तथा चोक्तम्—

‘हिमवान् हेमकूटश्च निषधो मेरुरेव च। चैत्रः क्रौञ्ची च शृङ्गी च सप्तैते वर्षपर्वताः ॥’

तेषां समूहो गणस्तमिव, अन्तर्मध्ये स्थितो विद्यमानः अपरिमितानाम् असङ्ख्येयानां शृङ्गिणां गवा-दिशृङ्गवत्पशूनां हेम्नां काञ्चनानाञ्च कूटः समूहो यस्य तत्तादृशम्। पक्षे—अन्तः स्थितौ मध्ये वर्त्तमानौ अपरिमितौ असङ्ख्येयौ शृङ्गिहेमकूटौ तत्संज्ञकाचलौ यस्य तं तादृशम्।

महेति। महान्ति विशालानि द्वाराणि अन्तःप्रवेशमार्गा यस्य तत्तादृशमपि दुष्प्रवेशमिति विरोधः, राज्ञः प्रतापात् साधारणैः प्रवेष्टुमशक्यमिति तत्परिहारः।

अवन्तीति। अवन्तिविषयो मालवदेशः तत्र गतं स्थितमपि मागधजनैः मगधदेशीयपुरुषैः अधिष्ठि-तम् आश्रितमिति विरोधः, मागधजनैः स्तुतिपाठकपुरुषैः अधिष्ठितमिति तत्परिहारः।

‘मागधो मगधोद्भूते शुक्लजीवकवन्दिनोः’। इति हैमः।

स्फीतमिति। स्फीतं सम्पत्तिसमृद्ध्या पीनं पूर्णमपि, भ्रमन्तः भ्रमणं कुर्वाणाः नग्नलोका निर्धनत्वेन वसनाभावाद्विवसनपुरुषा यत्र तदिति विरोधः, भ्रमन्तः इतस्ततो विचरन्तः नग्नलोकाः बौद्धभिक्षुका यत्र तदिति तत्परिहारः। ‘नग्नो वन्दित्तषणयोः पुंसि त्रिषु विवाससि।’ इति विश्वः। राजकुलं राजभ-वनम्, विवेश प्रवेशमकुर्वत।

‘कुलं जनपदे गोत्रे सजातीयगणेऽपि च। भवने च...॥ इति मेदिनी।

श्वेतकेतु नामक मुनिसे शोभित हुए थे, वह राजभवन भी चित्रित मयूरसंयुक्त सफेद पताकाओं से शोभित था। कौरव-पाण्डवका युद्ध जिस प्रकार कृतवर्माके बाणों और चक्रके प्रहारसे भीषण हुआ था, वह राजभवन भी उसी प्रकार कवच, बाण और चक्रोंका संग्रह करनेसे भीषण था। पाताल जिस प्रकार महासपों द्वारा अधिष्ठित है, वह राजभवन भी उसी प्रकार अन्तःपुर (रनिवास) में भ्रमण करनेवाले अतिवृद्ध ब्राह्मणोंसे अधिष्ठित था। हिमालयादि वर्ष-पर्वतोंके बीचमें जिस प्रकार बहुत बड़े शृङ्गी और हेमकूट नामके दो पर्वत विद्यमान हैं, उस राजभवनके बीचमें भी उसी प्रकार शृङ्गयुक्त अगणित गो आदि पशु एवं सुवर्ण-समूह थे। इस प्रकार वह राजभवन बड़े बड़े दरवाजोंसे युक्त होने पर भी प्रवेश करनेमें कठिन था। परिहारपक्षमें—(दूसरेको सहसा प्रवेश करने में कठिन था)। उस राजभवनको अवन्ति (उज्जेन) देशमें रहने पर भी उसमें मगधदेशीय लोग रहते थे, परिहारपक्षमें:—(अनेक स्तुतिपाठक लोग रहते थे)। और वह राजभवन धन-समृद्धिसे परिपूर्ण होनेपर भी अर्थाभावके कारण सब लोग वस्त्र-रहित होकर भ्रमण करते थे, परिहार पक्षमें—(बौद्ध सन्यासी लोग भ्रमण करते थे।


१. क्वचित् 'चित्र' इत्यधिकः पाठ उपलभ्यते। २. ॰॰ उपशोभितन् ॰॰॰ ।- ३. ॰॰ श्छिलीमुख" । ४. महाकञ्चुक्याध्यासितम् । ५. ॰॰॰ "अपरिमित" शृङ्ग, शृङ्ग " ।