कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 325, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ें| २८६ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
मद-परिमल-लोभ-निरन्तर¹-निलीन-मधुकर-पटल-जटिलैः कुलक्रमागतैरुदात्तान्वयैरनुरक्तैर्महा-प्राणतया अतिकर्कशतया च दानवैरिव अतिशयाकारैः³ सम्भाव्यमानपराक्रमैः सर्वतः शरीर-रक्षाधिकारनियुक्तैः पुरुषैः परिवृतम्, उभयतो वारविलासिनीभिरनवरतमुद्धूयमानधवल-चामरम्, अमलपुलिनतलशोभिनी सुरकुञ्जरमिव मन्दाकिनीवारिणि हंसधवल⁴-शयनतले निषण्णं पितरमपश्यत्।
'आलोकये'ति च प्रतीहारवचनानन्तरम्, अतिदूरावनतेन चलित-चूडामणिना शिरसा कृतप्रणामम्, 'एह्येहि' इत्यभिदधानैः⁵ दूरादेव प्रसारितभुजयुगलः, शयनतलादीषदू-र्ध्वसितै⁶-मूर्तिः, आनन्दजल-पूर्यमाण॑-लोचनः समुद्गतपुलकतया सीव्यन्निव, एकीकुर्वन्निव⁹
मल्लोभेन सुगन्धतृष्णाया निरन्तरनिलीनं निरवकाशोपविष्टं यन्मधुकरपटलं भ्रमरसमूहः तेन जटिलैः व्याप्तैः आलानस्तम्भैः हस्तिबन्धनस्तम्भैरिव विद्यमानैः। अनुरक्तैः कुलक्रमागतैः परम्परायातैः उदात्ता-न्वयैः उच्चवंशैःमहाप्राणतया नितान्तशक्तिशालितया अतिकर्कशतया अत्यन्तकठिनशरीरतया चकारणेन, दानवैरिव दनुजैरिव लवलोक्यमानैः। अतिशयाकारैः अत्यन्तविशालस्वरूपिभिः, अत एव सम्भाव्यमान-पराक्रमैः सम्भाव्यमानसाहसैः एतादृशः सर्वतः चतुर्दिक्षु शरीररक्षाधिकारनियुक्तैः आत्मरक्षकैः पुरुषैः परिवृतं परिवेष्टितम्। इहं 'आलानस्तम्भैरिव दानवैरिव' इत्युभयत्राऽप्युपमालङ्कारः।
उभेति। उभयतः पार्श्वद्वये वारविलासिनीभिः गणिकाभिः अनवरतं निरन्तरम् उद्धूयमानानि वीज्यमानानि धवलानि निर्मलानि चामराणि यस्य तं तादृशम्, अत एव अमलाभ्यां स्वच्छाभ्यां पुलिन-तलाभ्यां पार्श्वद्वयवर्तिसिकतामयभागाभ्यां शोभते विराजते इति तस्मिन् तादृशे, मन्दाकिनीवारिणि वियद्गङ्गासलिले सुरकुञ्जरम् ऐरावतगजमिव, हंसवद्धवलं यत् शयनतलं शय्योर्ध्वदेशः तत्र निषण्णं उपविष्टम्। इह पार्श्वद्वये सिकतामयभागाभ्यां सह वीज्यमानचामराणाम्, वियद्गङ्गासलिलेन सह धवलशयनतलस्य ऐरावतगजेन च भूपतेरौपम्यमिति लुप्तोपमयोः अङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः।
आलोकयेति। आलोकय 'कुमार! तातं निरीक्षस्व' इति प्रतिहारवचनानन्तरं सहायातद्वारपाल-कथनात्परम्, अतिदूरात् अतिदविष्ठदेशात् अवनतेन नम्रेण, अत एव चलितः कम्पितः चूडामणिः शिरो-रत्नं यस्य तेन तथोक्तेन शिरसा मस्तकेन, कृतो विहितः प्रणामो नतिर्येन तं तादृशं कुमारम्, एह्येहि आगच्छ आगच्छ इति वीप्सायां द्विवंचनम्। अभिदधानः ब्रुवाणः, दूरादेव प्रसारितं विस्तारितं भुजयुगलं बाहुद्वयं येन स. तादृशः। शयनबलात् शय्यातः, ईषच्च्वसितमूर्तिः किञ्चिदूर्द्ध्वीकृतशरीरः, आनन्दजलैः प्रमोद्वाष्पैः पूर्यमाणे म्रियमाणे लोचने नयने यस्य स तादृशः पिता तारापीडः, विनयावनतं विनयगुणेन नम्रीभूतं तं चन्द्रापीडम्, समुद्गतपुलकतया स्वशरीरोत्पन्नरोमाञ्चतया सीव्यन्निव स्वशरीरेण
था, अत एव हाथी के मदजलकी सुगन्ध के लोभसे निरन्तर बैठे (चिपटे) हुए भौरोंसे परिव्याप्त हाथी बाँधनेके स्तम्भके समान वे विराजमान थे और महाराजका वंशपरम्परागत शरीर-रक्षा कार्य करते आरहे थे, एवं उच्चकुलमें उत्पन्न हुए महाराजके प्रति विशेष अनुरक्त थे तथा महावीरता और अतिकर्कशताके कारण दानवगणके समान वे देखनेमें आ रहे थे, आकृति बहुत बड़ी होनेके कारण ही उनमें अत्यधिक पराक्रम है ऐसा समझ लिया जाता था। एवं वेश्याएँ महाराजके दोनों भागमें निरन्तर श्वेत चामर डुलाती थीं, उससे निर्मल पुलिन ( बालूकामय तट) से परिशोभित आकाशगङ्गाके जलमें ऐरावत हाथीके समान राजा देखनेमें आता था।
'कुमार! अपने पिताजी को देखिए'—इस प्रकार [साथ आए] द्वारपालके वचन सुननेके बादही चन्द्रा-पीडने माथा झुकाकर पिताको प्रणाम किया, उस समय उसका चूडामणि चलायमान हो गया। इतनेमें—'आओ आओ'—यों कहते-कहते पिता तारापीडने दूरसे ही भुजाओंको फैला कर, पलंग परसे शरीरको कुछ ऊँचा उठाकर, विनय से नम्र हुए पुत्र चन्द्रापीड का आलिङ्गन किया। उस समय महाराजकी आँखें आनन्दके आँसुओंसे भरी थीं, एवं समस्त शरीर में रोमाञ्च उत्पन्न (रोम खड़े) हो जानेके कारण राजा मानो अपने शरीर के
१. क्वचित् 'निरन्तर' इति पदं नास्ति।
२. महाप्राणतया।
३. अतिशयाकार, आश्रयाकारसम्मा-न्यमान..., अतिशयाकारसम्भाव्यमान...।
४. हंसधवले।
५. आदरेणामिधानः।
६. उद्भासित...।
७. ...मापूर्यमाण...।
८. ...पुलककण्टकतया।
९. एकीकुर्वन्निव तम् ।