कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडस्यमातृदर्शनम्० ३० ] [ चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १८८

संसेव्यमानाम्¹, अनवरत²-विधूयमान³-बालव्यजनकलापाम्, अङ्गनाजने च वसनाभरण-कुसुमपटवासताम्बूल-तालवृन्ताङ्गराग-भृङ्गार-धारिणा मण्डलोपविष्टेनोपास्यमानाम्; पयोधरान्तरावलम्बित⁴-मुक्तागुणाम्; अचलद्वय-मध्य-प्रवृत्तगङ्गा⁵-प्रवाहामिव मेदिनीम्; आसन्न-दर्पण-पतित-मुख-प्रतिबिम्बाम्, अर्क-बिम्बप्रविष्टशशिमण्डलामिव दिवं⁶ समुपसृत्य मातरं प्रणनाम⁷।

सा तु तं ससम्भ्रममुत्थाप्य सत्यप्याज्ञासम्पादनदक्षे पार्श्वपरिवर्त्तिनि परिजने स्वयमेव

---

तेन तादृशेन, तथा गृहीतं स्वीकृतं विकटम् अतिस्वच्छं प्रमाधनम् अलङ्करणक्रिया येन तेन, वर्षवरजनेन नपुंसकमण्डलेन संसेव्यमानां समुपास्यमानाम् । वर्षवरलक्षणं यथा कामन्दकीनीतिसारे—

'ये स्वल्पसत्त्वाः प्रथमाः क्लीबाश्च स्त्रीस्वभाविनः । जात्या न दुष्टाः कार्येषु ते वै वर्षवराः स्मृताः॥'

अनवरतेति—अनवरतं निरन्तरं विध्यमानः सेव्यकवर्गैः संवीज्यमानः बालव्यजनकलापः चामरनिकरो यस्यास्तां तादृशीम् ।

वसनेति । वसनानि वस्त्राणि आभरणानि भूषणानि कुसुमानि पुष्पाणि, पटवासान् रक्तचूर्णाद्विशेषान्, उक्तञ्चैतल्लक्षणं वराहेण—

'त्वगुशीरपत्रभागैः सूक्ष्मैलाद्वैर्न संयुक्तश्चूर्णः । पटवासः प्रवरोऽयं मृगकर्पूरप्रबोधेन ॥'

ताम्बूलानि नागवल्लीदलानि तालवृन्तानि व्यजनानि 'व्यजनं तालवृन्तकम्' इत्यमरः, अङ्गरागान् कुङ्कुमश्रीखण्डादीन्, भृङ्गारान् सुवर्णकृतजलपात्रविशेषान् 'भृङ्गारः कनकालुकाः' इत्यमरः, एतांश्च धारयन्तीति तेन तादृशेन, मण्डलोपविष्टेन सर्वतो वर्त्तुलरुपेणासेदुषा, अङ्गनाजनेन परिचारिकावर्गेण उपास्यमानां सेव्यमानाम् ।

पयोधरेति । पयोधरयोः कुचयोः अन्तरे मध्ये अवलम्बितो लम्बायमानः मुक्तागुणः मौक्तिकदाम यस्यास्तां तादृशीम्, अत एव अचलद्वयमध्ये पर्वतद्वयान्तराले प्रवृत्तः प्रसृतः गङ्गाप्रवाहः भागीरथीधारा यस्यास्तां नयोक्तां मेदिनीं वसुन्धरामिव विद्यमानाम् ।

इह पर्वतयुगलेन सह अत्युच्चकुचयोज्ञस्य, भागीरथीप्रवाहेण मौक्तिकदाम्नाः, वसुंधरया च विलासवत्या औपम्यमित्युपमालङ्कारः पदार्थहेतुककाव्यलिङ्गालङ्कारेण सङ्कीर्यते ।

आसन्नेति । आसन्नः समीपाभिमुखस्थः दर्पणो मुकुरः तत्र पतितं मुखप्रतिबिम्बं यस्याः तां तादृशीम्, अत एव अर्कबिम्बे रविमण्डले प्रविष्टं समसूत्ररातन्यायेनाधो वर्त्तमानं शशिमण्डलं चन्द्रमण्डलं यस्यां तां दिवं गगनमिव विद्यमानाम् । अमावस्यायां नक्षत्रमण्डले समसूत्रपातन्यायेन रविमण्डलादधः शशिमण्डलं तिष्ठति । मातरं समुपसृत्य पार्श्वं समागत्य प्रणाम नमश्चक्रे । इह आदर्शस्य सूर्यबिम्बौपम्यम्, मुखस्य शशिमण्डलौपम्यम्, विलासवत्या अमावास्यौपम्यमिति पूर्ववदुपमालंकार एव ज्ञेयः ।

सेनेति । तुः पुनरर्थे । सा विलासवतीससम्भ्रमं शीघ्रम्, पादपतितं चन्द्रापीडम् उत्थाप्य, पार्श्वपरिवर्त्तिनि समीपस्थायिनि परिजने परिचारिकागणे आज्ञासंपादनदक्षे नियोगकरणभिज्ञे सत्यपि विद्यमानेऽपि

---

(हिजड़े), महारानी की सेवा करते थे। कुछ परिचारिकायें बराबर चामर डुला रहीं थीं। अन्यान्य परिचारिकायें कपड़े, गहने, फूल, पटवास (अबीर, अथवा जिससे वस्त्र सुगन्धित किया जाय), पान, तालवृन्तके पंखे, अङ्गलेपनके द्रव्य और झारियाँ लेकर, चारों ओर मण्डलाकारमे बैठ कर सेवा करती थीं। स्तनोंके बीचमें मुक्ताहार लटक रहा था, अत एव दो पर्वतोंके बीचमें बहने गङ्गाप्रवाहिते युक्त पृथिवीके समान वह देखने में आ रही थी। संमुखवर्त्ती एक दर्पण (ऐनक) में इसके मुखका प्रतिबिम्ब पड़ रहा था, जिससे सूर्यमण्डलमें चन्द्रमण्डलके प्रवेश करने पर आकाशके समान वह विराजमान थी।

महारानी विलासवतीने उस चन्द्रापीडको उठा कर आज्ञापालन करनेमें निपुण परिजनोंके पासमें रहने

---

¹ संसेव्यमानानाम् । ² '···भिव्रूयमान···'। ³ क्वचित् 'बाल' इति पदं नास्ति । ⁴ पयोधरविलम्बि···'पयोधरबिलम्बित··· । ⁵ अचलद्वयमध्यप्रवृत्तगङ्गा···, अचलद्वयप्रवृत्तगङ्गा···। ⁶ दिवमुत्सुसृत्य, दिवमिवैकं । ⁷ ननाम । ⁸ तु ससम्भ्रममुत्थाय ।